«Εδώ γίνεται χαμός κι εσείς είστε κολλημένοι με αυτό το θέμα;». Η ένσταση ακούγεται συχνά όταν ανοίγει η συζήτηση για τις γερμανικές οφειλές. Η ισραηλινή θηριωδία στη Γάζα συνεχίζεται, η Ουκρανία φλέγεται, το Διεθνές Δίκαιο κουρελιάζεται, ο φασισμός επελαύνει. Γιατί λοιπόν να συζητάμε ακόμη για χρέη που γεννήθηκαν πριν από 85 χρόνια;
Η απάντηση είναι ακριβώς επειδή ο κόσμος βυθίζεται στο χάος. «Αν οι επίδοξοι σφαγείς κατά της ανθρωπότητας γνωρίζουν ότι όσα χρόνια κι αν περάσουν θα έρθει η στιγμή που θα κληθούν να πληρώσουν για τις πράξεις τους, αυτό λειτουργεί αποτρεπτικά», τόνισε ο συγγραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας (ΕΣΔΟΓΕ) δρ Αριστομένης Συγγελάκης, σε εκδήλωση που συνδιοργάνωσε το ΕΣΔΟΓΕ με τον Σύλλογο Μνήμης και Δράσης «Μανώλης Γλέζος» στις 8 Ιουνίου στον «Παρνασσό». «Αν δεν πληρώνουν για τα εγκλήματα όσοι τα διαπράττουν, αυτά θα επαναλαμβάνονται. Το βλέπουμε σήμερα στη Γάζα, το βλέπουμε στην Ουκρανία», είπε στην ίδια εκδήλωση ο Γιάννης Σταθάς, δήμαρχος Διστόμου, αντιπρόεδρος του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών περιόδου 1940-1945 «Ελληνικά Ολοκαυτώματα» και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του ΕΣΔΟΓΕ.
Πρόκειται για μια θέση που διατρέχει ολόκληρη τη διαδρομή του Μανώλη Γλέζου, ο οποίος μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε η εμβληματικότερη μορφή του αγώνα για τη διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών: «Δεν έχουμε μίσος εναντίον της Γερμανίας – κι ένα μάρκο όμως να μας όφειλε, πρέπει να το πληρώσει», μου είχε πει σε συνέντευξη το 2011. Και εξηγούσε αμέσως γιατί: «Ως εγγύηση ότι δεν θα ξανακάνει τα ίδια. Αν δεν πληρώσει, δεν θα βάλει μυαλό».
Γι’ αυτό ο «Πρώτος Παρτιζάνος της Ευρώπης» δεν μιλούσε ποτέ για γερμανικές «αποζημιώσεις», αλλά για «οφειλές», όπως επισήμανε στην εκδήλωση ο Θανάσης Παπαδόπουλος, δήμαρχος Καλαβρύτων και πρόεδρος του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών: «Οφειλές γιατί εδώ μιλάμε για κάτι βαθύτερο από μια οικονομική απαίτηση. Μιλάμε για μια ιστορική και ηθική υποχρέωση».
Καθώς η επόμενη Βουλή θα είναι αναθεωρητική –όπως επισήμανε ο συντονιστής της συζήτησης Θανάσης Πετράκος, μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Μνήμης και Δράσης «Μανώλης Γλέζος» και πρώην βουλευτής– στο ομόφωνο ψήφισμα της εκδήλωσης της 8ης Ιουνίου καλείται η Βουλή των Ελλήνων μεταξύ άλλων να ανακηρύξει το 2027 ως Έτος Διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών και να εφαρμόσει τη δική της ομόφωνη απόφαση της 17ηςΑπριλίου 2019, η οποία προέβλεπε ανάληψη όλων των αναγκαίων διπλωματικών και νομικών μέτρων για την ικανοποίηση μιας διεκδίκησης που μετρά 80 χρόνια.
Οι γερμανικές οφειλές με τα λόγια του Μανώλη Γλέζου
Στη δημόσια συζήτηση επικρατεί συχνά σύγχυση γύρω από το περιεχόμενο των ελληνικών αξιώσεων. Ο Μανώλης Γλέζος χώριζε τις γερμανικές οφειλές σε δύο μεγάλες κατηγορίες: προς το ελληνικό Δημόσιο και προς τους Έλληνες πολίτες.
Στις οφειλές προς το Δημόσιο ενέτασσε τρία διακριτά ζητήματα:
Το πρώτο αφορά τις πολεμικές επανορθώσεις για τις καταστροφές που υπέστη η ελληνική οικονομία κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Πέρα από τις καταστροφές, ο ελληνικός λαός υπέστη και κλοπή από τους Γερμανούς, όπως έλεγε: μεταξύ άλλων το 51% ΔΕΚΟ και μεγάλων επιχειρήσεων έγινε γερμανική περιουσία πριν το αντάρτικο, ενώ οι Γερμανοί συναλλάσσονταν με πλαστά χαρτονομίσματα. Η βάση της απαίτησης για τις πολεμικές επανορθώσεις βρίσκεται στις αποφάσεις της Διασυμμαχικής Επιτροπής του Παρισιού (1946), η οποία προσδιόρισε τις οφειλές των κρατών του Άξονα προς τις χώρες που είχαν καταλάβει, επιδικάζοντας για τη χώρα μας ποσό που αντιστοιχεί σήμερα σε περίπου 108 δισ. ευρώ.
Το δεύτερο ζήτημα αφορά το αναγκαστικό κατοχικό δάνειο. Η Ελλάδα που λιμοκτονούσε υποχρεώθηκε να διαθρέψει τον στρατό Κατοχής μέσω αυτού του δανείου. «Στην Ελλάδα μπήκε μισό εκατομμύριο γερμανικός στρατός, 250.000 Ιταλοί και το Α’ βουλγαρικό σώμα στρατού 60.000, [σύνολο] 810.000. Και κατ’ εξαίρεση υποχρεώθηκε η Ελλάδα, μόνο αυτή από όλα τα άλλα κατακτημένα έθνη, να διατρέφει και το Afrika Korps [της Γερμανίας που πολεμούσε στην Αφρική] (…) Σε όλη της την ιστορία από το 1824 η Ελλάδα δανείζεται, η μόνη περίπτωση που έγινε δανειστής, η χειρότερη περίπτωση της ζωής της. Όταν μονάχα στην Αττική είχαμε 400 νεκρούς την ημέρα» (συνέντευξη στην Αυγή, Οκτώβριος 2014).
Σύμφωνα με τον Μανώλη Γλέζο, για το αναγκαστικό δάνειο μας οφείλουν σήμερα 54 δισ. ευρώ. «Σύνολο και τα δυο 162 δισ. ευρώ χωρίς τους τόκους. 1,5 τρισ. με τους τόκους του 3%». Μάλιστα, σύμφωνα με τον ίδιο, ο Χίτλερ είχε αρχίσει να πληρώνει τις δόσεις του κατοχικού δανείου πριν από την Απελευθέρωση, κάτι που έχει «ιδιαίτερη σημασία για την αντιμετώπιση των γερμανικών επιχειρημάτων», όπως ανέφερε στην εκδήλωση ο ιστορικός Προκόπης Παπαστρατής, ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.
«Η τρίτη οφειλή είναι οι αρπαγές που έκαναν οι Γερμανοί των αρχαιολογικών μας θησαυρών. Είτε άμεσα είτε ως δώρα προς τους κατακτητές», σύμφωνα με τον Μανώλη Γλέζο. Μιλώντας στην Popaganda, ο Γιάννης Σταθάς διευκρίνισε ότι οι κλεμμένοι αρχαιολογικοί θησαυροί έχουν υπολογιστεί σε περίπου 12.000 κομμάτια. «Έχουν επιστραφεί πάνω από 3.000».
Το δεύτερο σκέλος είναι οι οφειλές προς τα θύματα των ναζιστικών εγκλημάτων και τις οικογένειές τους, από το Δίστομο και τα Καλάβρυτα έως δεκάδες άλλα μαρτυρικά χωριά και πόλεις της χώρας.
Τα θύματα μιλούν ακόμα
«Εμείς, όλα τα παιδιά της γενιάς μου, μεγαλώσαμε με τις γυναίκες να φορούν μαύρα, να κλαίνε, να μοιρολογάνε», μου λέει ο Γιάννης Σταθάς περιγράφοντας μια ατμόσφαιρα συλλογικού πένθους. «Όταν ήμουν μικρός, γυναίκα πάνω από 50 χρόνων στο Δίστομο δεν ήταν δυνατόν να φορά πολύχρωμα ρούχα. Αγόραζαν ρούχα και τα έβαφαν. Τα έβαζαν μέσα στο καζάνι με την μπογιά οι γιαγιάδες και μοιρολογούσαν».
Είχε κι η δική του οικογένεια θύματα. Αν και αντιπρόεδρος του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών, δεν μιλά ποτέ για τον αριθμό των θυμάτων. Ούτε για το Δίστομο ούτε για κανένα άλλο ολοκαύτωμα. «Γιατί θύματα δεν ήταν μόνο οι νεκροί εκείνης της ημέρας. Καταστράφηκαν οικογένειες μετά. Άνθρωποι που κατέληξαν στα ψυχιατρεία. Είναι πολύ περισσότερα τα θύματα».
Στο Μαυσωλείο του Διστόμου φυλάσσονται τα οστά των σφαγιασθέντων. Μπορεί να δει κανείς ακόμα και τις χαριστικές βολές.
«Στο πλαίσιο της συντήρησης που κάνουμε τώρα με το Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, υπάρχουν καινούργια ευρήματα στα θύματα. Μια γυναίκα βρέθηκε να έχει στη λεκάνη της οστά από έμβρυο τριών μηνών. Ήταν έγκυος».
Ογδόντα δύο χρόνια μετά τη σφαγή, τα θύματα βρίσκουν τρόπο να μιλούν ακόμα. Σαν να υπενθυμίζουν να μην τα ξεχάσουμε.
«Το θέμα θεωρείται λήξαν»
Η γερμανική θέση ωστόσο παραμένει σταθερή: το ζήτημα έχει κλείσει.
«Το θέμα θεωρείται λήξαν», είχε δηλώσει το 2014 ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, απορρίπτοντας κάθε σχετική συζήτηση. Ο Μανώλης Γλέζος ήταν καταπέλτης: «Αναγνωρίζει ότι υπήρχε θέμα κι εκείνος οφείλει. Nα μας πει λοιπόν πώς έληξε και με ποιον τρόπο».
Δέκα χρόνια μετά, την ίδια γραμμή επανέλαβε ο πρόεδρος της Γερμανίας Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ, χαρακτηρίζοντας το ζήτημα «νομικά και πολιτικά λήξαν».
«Φυσικά και δεν έχει πληρώσει ποτέ η Γερμανία», λέει ο Γιάννης Σταθάς.
Στο πλαίσιο του ψηφίσματος του 2019 για τη διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών υπέβαλε ρηματικές διακοινώσεις στη Γερμανία το 2019 και το 2020, τις οποίες το Βερολίνο απέρριψε επικαλούμενο μεταξύ άλλων την καταβολή 115 εκατομμυρίων μάρκων το 1960 (περίπου 67 εκατ. ευρώ). Πρόκειται για το μόνο ποσό που έχει καταβληθεί και αφορούσε την αποζημίωση των Ελλήνων Εβραίων θυμάτων του Γ’ Ράιχ.
Η μνήμη ως σύγχρονο πεδίο σύγκρουσης
Το ζήτημα των γερμανικών οφειλών αφορά και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η μνήμη. Ιδιαίτερη αντιπαράθεση έχει προκαλέσει το Ελληνογερμανικό Ίδρυμα Νεολαίας, το οποίο υποστηρικτές της διεκδίκησης θεωρούν ότι επιχειρεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο διδάσκεται και προσεγγίζεται η ιστορία της Κατοχής.
«Είναι απαράδεκτο», μου λέει ο Γιάννης Σταθάς, σημειώνοντας ότι ιδρύθηκε με υπογραφή ΣΥΡΙΖΑ λίγο πριν τις εκλογές του Ιουλίου 2019. «Δεν έχουμε κανένα πρόβλημα με τον γερμανικό λαό. Αλλά όταν η Γερμανία δεν έχει αναγνωρίσει τα εγκλήματά της στην Ελλάδα, δεν μπορούμε να επικροτούμε πρωτοβουλίες μέσα από τις οποίες επιχειρείται να αποδοθεί ευθύνη σε όσους αντιστάθηκαν, όχι στη Γερμανία». Το ΕΣΔΟΓΕ και το Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στο συγκεκριμένο εγχείρημα.
Από το Δίστομο στην Ιταλία και τη Χάγη
Μέσα από νομικές διαδρομές, το ζήτημα των γερμανικών οφειλών έχει φθάσει επανειλημμένα σε διεθνή δικαστήρια, κυρίως για υποθέσεις θυμάτων.
Το Δίστομο αποτελεί το μοναδικό μαρτυρικό χωριό για το οποίο υπάρχει τελεσίδικη απόφαση του Αρείου Πάγου από το 2000. Οι συγγενείς των θυμάτων δικαιώθηκαν και τους επιδικάστηκε αποζημίωση ύψους 23,5 εκατ. ευρώ.
Η απόφαση όμως δεν εκτελέστηκε ποτέ στην Ελλάδα, καθώς απαιτείται σχετική άδεια του υπουργού Δικαιοσύνης για αναγκαστική εκτέλεση κατά ξένου κράτους.
Καμία κυβέρνηση μέχρι σήμερα δεν έχει υπογράψει.
Τα τελευταία χρόνια η μάχη μεταφέρθηκε στα ιταλικά δικαστήρια, με τους συγγενείς των θυμάτων να επιδιώκουν υλοποίηση της απόφασης μέσω κατάσχεσης περιουσίας του γερμανικού Δημοσίου στη γειτονική χώρα. Τον Απρίλιο του 2026 υπήρξε νέα απόφαση του ιταλικού Συνταγματικού Δικαστηρίου που επιτρέπει τη συνέχιση τέτοιων διαδικασιών ακόμη και για εγκλήματα που διαπράχθηκαν εκτός Ιταλίας.
«Τώρα έχουν δεσμεύσει τους λογαριασμούς των γερμανικών σιδηροδρόμων στην Ιταλία», λέει ο Γιάννης Σταθάς. «Εγώ πιστεύω ότι θα ξαναπάει στη Χάγη η υπόθεση. Εκεί είχαν προσφύγει εξάλλου το 2011 Μπερλουσκόνι και Μέρκελ όταν δεσμεύτηκε η Villa Vigoni που ανήκε στο γερμανικό Δημόσιο». Οι δικαστές της Χάγης τότε προέκριναν την κρατική ασυλία της Γερμανίας έναντι των αξιώσεων θυμάτων και συγγενών. «Η ουσία όμως δεν είναι τι γίνεται στην Ιταλία», τονίζει ο δήμαρχος Διστόμου. «Εμάς μας ενδιαφέρει η Ελλάδα να εκτελέσει την απόφαση».
Στην πρόσφατη εκδήλωση για τις γερμανικές οφειλές εκπροσωπήθηκαν τα περισσότερα κοινοβουλευτικά κόμματα. Τα λόγια ήταν, για μία ακόμη φορά, μεγάλα: Όλοι τίμησαν τον Μανώλη Γλέζο, όλοι δήλωσαν υπέρ της διεκδίκησης. Όμως, η ιστορία των γερμανικών οφειλών είναι πλούσια σε διακηρύξεις και φτωχή σε πολιτικές πράξεις. Οι κυβερνητικοί και θεσμικοί αξιωματούχοι κρίνονται από όσα πράττουν όταν έρχεται η ώρα να συγκρουστούν. Και «κοινό χαρακτηριστικό» των ελληνικών κυβερνήσεων «από την Απελευθέρωση μέχρι την προσφυγή ιδιωτών στο Διεθνές Δικαστήριο, είναι περισσότερο η προσπάθεια να διατηρήσουν σε ισχύ τις ελληνικές απαιτήσεις παρά να τις διεκδικήσουν», τόνισε στην εκδήλωση ο Προκόπης Παπαστρατής, επισημαίνοντας πως ο Μανώλης Γλέζος αντιμετώπισε σοβαρά εμπόδια και δυσκολίες στον αγώνα αυτό.
Οι γερμανικές οφειλές, καίριο ερώτημα για τον 21ο αιώνα
Αν οι αναγνωρισμένες και υπολογισμένες γερμανικές οφειλές παραμένουν ανεκπλήρωτες επί ογδόντα χρόνια, τότε τι ακριβώς σημαίνει σήμερα διεθνής δικαιοσύνη; Πώς η Ευρώπη προβάλλει τη μνήμη της ναζιστικής θηριωδίας ως κοινό ηθικό θεμέλιο όταν αποφεύγει συστηματικά να πιέσει τη Γερμανία να εξοφλήσει αυτό το χρέος της (ενώ, αντίθετα, έχει ασκήσει αφόρητη πίεση στην Ελλάδα για το δικό της καθαρά οικονομικό χρέος);
Οι γερμανικές οφειλές δεν αποτελούν απλώς μια ελληνογερμανική διαφορά. Αφορούν το κατά πόσο το Διεθνές Δίκαιο, που δημιουργήθηκε ακριβώς για να προστατεύει τους αδύναμους από τους ισχυρούς, εφαρμόζεται. Γιατί αν εφαρμόζεται μόνο όταν δεν συγκρούεται με την ισχύ, τότε αυτοαναιρείται.
Όπως συνόψισε το ζήτημα ο Γιάννης Σταθάς: «Οι νεκροί αυτοί δεν είναι μόνο δικοί μας, είναι νεκροί ολόκληρου του πλανήτη».
Η ιστορική ευθύνη δεν μπορεί να έχει ημερομηνία λήξης. Πόσο μάλλον όταν ο κόσμος που οικοδομήθηκε μετά το 1945 επάνω στην υπόσχεση «Ποτέ Ξανά», μοιάζει πιο εύθραυστος από ποτέ.
Ολόκληρη η εκδήλωση «Η επικαιρότητα του Αγώνα διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών και η διαχρονική συμβολή του Μανώλη Γλέζου» εδώ
*Η υπογράφουσα είναι μέλος του Συλλόγου Μνήμης και Δράσης «Μανώλης Γλέζος»
