Το επικό ποίημα ηλικίας 2.800 ετών που μεταφέρεται τώρα στη μεγάλη οθόνη είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ιστορία ηρωισμού. Ο πρωταγωνιστής, ο Οδυσσέας, είναι ένας ηρωικός άνδρας, όμως η ιστορία διαμορφώνεται από τα τεχνάσματα, τις μηχανορραφίες και τις γοητείες των γυναικών, των νυμφών, των μάγισσων και των θεαινών που συναντά στον δρόμο του. Αυτά είναι που τον κάνουν να μοιάζει τόσο ανθρώπινος.
Το επικό ποίημα «Οδύσσεια» αφηγείται την προσπάθεια του μυθικού Έλληνα πολεμιστή Οδυσσέα να επιστρέψει στο βασίλειό του, την Ιθάκη, ύστερα από χρόνια μαχών στον Τρωικό Πόλεμο. Το επικίνδυνο ταξίδι της επιστροφής του, που διαρκεί δέκα χρόνια και είναι γεμάτο δοκιμασίες και κινδύνους, ζωντανεύει αυτόν τον μήνα στη μεγάλη οθόνη μέσα από την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και πολλούς ακόμη αστέρες.
Ο πρωταγωνιστής μπορεί να είναι άνδρας, όμως η «Οδύσσεια» είναι μια ιστορία στην οποία οι γυναίκες κυριαρχούν. Η προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει και να ανακτήσει το βασίλειό του καθορίζεται σε κάθε βήμα από τις στρατηγικές και τις γοητείες των γυναικών, των νυμφών και των θεαινών που συναντά στην πορεία. Η «Οδύσσεια» δεν είναι μια απλή ιστορία ηρωισμού, αλλά μια αφήγηση για το φύλο, τη στρατηγική και την εξουσία, που εξακολουθεί να έχει απήχηση μέχρι σήμερα.
Το ποίημα ξεκινά in medias res δηλαδή «στο μέσον των πραγμάτων» με τον Οδυσσέα να κλαίει στην ακτή της Ωγυγίας, όπου ζει τα τελευταία επτά χρόνια μαζί με τη νύμφη Καλυψώ. Παρότι είχε αποδείξει την αξία του ως ήρωας στο πεδίο της μάχης στην Τροία, τώρα εμφανίζεται εντελώς ανήμπορος, μια εικόνα που ενισχύεται από το γεγονός ότι χρειάζεται ένα συμβούλιο των θεών για να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.
Ωστόσο, ο Οδυσσέας δεν είναι τόσο αιχμάλωτος της Καλυψώς όσο του ίδιου του εαυτού του. Ο σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να ερμηνεύσει την αδράνειά του την αδυναμία του να συνεχίσει την πορεία του και να ολοκληρώσει την επιστροφή του στην πατρίδα ως σύμπτωμα μετατραυματικού στρες (PTSD). Αυτό, βέβαια, δεν μειώνει τη δύναμη της επιρροής που ασκεί πάνω του η Καλυψώ. Όπως ο ίδιος ο Οδυσσέας παραδέχεται στη νύμφη, η σύζυγός του Πηνελόπη δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, καθώς είναι απλώς μια θνητή.
Η σύζυγος του Οδυσσέα, η Πηνελόπη, κάθε άλλο παρά παθητική έχει παραμείνει κατά τη μακρά απουσία του άνδρα της. Με θάρρος και εξυπνάδα έχει αντισταθεί στις προτάσεις 108 μνηστήρων που έχουν κατακλύσει το παλάτι, ανυπομονώντας να την παντρευτούν και να γίνουν οι νέοι βασιλείς της Ιθάκης.
Η ύφανση από την Πηνελόπη ενός νεκρικού σάβανου για τον πεθερό της, τον Λαέρτη και το ξήλωμα του υφαντού κάθε νύχτα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια του έπους. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένας «κινούμενος στόχος», καθώς η επιτυχία της στο να αποκρούει τους μνηστήρες θα επηρεάσει άμεσα την ικανότητα του Οδυσσέα να ανακτήσει τον θρόνο του.
Η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά ότι οι άνδρες είναι αυτοί που κατέχουν την εξουσία στη γη, όμως οι γυναίκες είναι εκείνες που διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσω της στρατηγικής και της παραπλάνησης.
Είναι σημαντικό ότι η βασική υποστηρίκτρια του Οδυσσέα ανάμεσα στις θεότητες είναι μια θεά. Η στρατηγική Αθηνά τον βοήθησε στην Τροία και πήρε την πρωτοβουλία να προωθήσει την επιστροφή του στην πατρίδα. Όταν, στη συνέχεια, ο Οδυσσέας καταλήγει σε ευάλωτη κατάσταση στη χώρα των Φαιάκων, εκείνη οργανώνει με ευφυΐα τη διάσωσή του, καλύπτει την αδυναμία του και βελτιώνει την εμφάνισή του, ώστε να μοιάζει σχεδόν θεϊκός και άξιος της θρυλικής φιλοξενίας τους.
Αυτό τον βοηθά να κερδίσει την εμπιστοσύνη των ναυτικών Φαιάκων, οι οποίοι στη συνέχεια του προσφέρουν καταφύγιο, πολύτιμα δώρα και ασφαλή μεταφορά πίσω στην Ιθάκη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στις περισσότερες περιπτώσεις όπου εμφανίζεται στον Οδυσσέα και τον γιο του, τον Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα. Παρουσιάζεται, για παράδειγμα, ως ο Μέντης, ένας βασιλιάς φιλικά διακείμενος προς την Ιθάκη, αλλά και ως άνδρας κήρυκας των Φαιάκων. Η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά ότι οι άνδρες είναι εκείνοι που κατέχουν την εξουσία στη γη, όμως οι γυναίκες είναι αυτές που διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσω της στρατηγικής και της παραπλάνησης.
Αρκεί να εξετάσει κανείς τους χαρακτήρες που συναντά ο Οδυσσέας στην πορεία του. Αφού φτάνει στη χώρα των Φαιάκων, αφηγείται στους βασιλικούς οικοδεσπότες του τις περιπέτειες που έχει ζήσει μέχρι τότε από τους Λωτοφάγους μέχρι τον Κύκλωπα. Οι ιστορίες του Οδυσσέα για τις μυθικές γυναίκες συχνά αποδεικνύονται οι πιο ανατριχιαστικές, ακριβώς επειδή η εμφάνισή τους δεν προμηνύει κάποια απειλή.
Γλυκές προσόψεις
Ο Οδυσσέας παραδέχεται εύκολα στους οικοδεσπότες του ότι ήθελε πολύ να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, οι οποίες κατοικούν σε ένα απομονωμένο, επικίνδυνα βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα.
Στη μεταγενέστερη παράδοση και στην ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες θα απεικονίζονταν ως γυναικείες μορφές με χαρακτηριστικά πουλιού ή ως γοργόνες. Ο Οδυσσέας, όμως, επικεντρώνεται στην περιγραφή του μελωδικού, γλυκού σαν μέλι τραγουδιού τους, το οποίο έχει τη δύναμη να παρασύρει τους άνδρες στον θάνατό τους.
Μπροστά από τις Σειρήνες απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο με τα οστά των πολλών ανδρών που στο παρελθόν είχαν σταματήσει για να ακούσουν το τραγούδι τους. Ο Οδυσσέας είναι αποφασισμένος να πάρει το ρίσκο: ζητά από τους άνδρες του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου του, ώστε να μην μπορεί να πέσει στη θάλασσα κυνηγώντας τη στοιχειωτική μουσική τους. Όσο όμορφα κι αν ακούγονται, οι Σειρήνες είναι θανάσιμες.
Η ευαισθησία του Οδυσσέα στις γοητείες άλλων γυναικών και άλλων κόσμων αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμή του και την αιτία της καταστροφής του.
Η Κίρκη ήταν μια ακόμη επικίνδυνη ομορφιά. Ελάχιστοι από όσους τη συναντούσαν για πρώτη φορά θα τη θεωρούσαν απειλητική, όμως, όπως και οι Σειρήνες, η γλυκιά της όψη έκρυβε μαγικές δυνάμεις. Ο Όμηρος την παρουσιάζει ως μάγισσα: διέθετε βότανα και φίλτρα με τα οποία μπορούσε να μεταμορφώσει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους.
Όπως συμβαίνει με πολλά από τα παράξενα πλάσματα που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του, έτσι και η Κίρκη βρίσκεται εκεί για να τον βοηθήσει αλλά και να τον εμποδίσει. Παρότι γίνεται ερωμένη του, ταυτόχρονα του επιτρέπει να κατέβει στον Κάτω Κόσμο, όπου συναντά τον προφήτη Τειρεσία, ο οποίος του δίνει συμβουλές για την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Το διαχρονικό μήνυμα είναι ότι τα γυναικεία τέρατα και οι σαγηνευτικές νύμφες δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να υποκύψει σε έναν βαθμό στη δύναμή τους αλλά όχι ολοκληρωτικά. Οι άνθρωποι και τα πλάσματα που συναντά τον δοκιμάζουν διαρκώς ως προς την αποφασιστικότητα και την ικανότητά του να επιτυγχάνει την ισορροπία, μια αρετή που εκτιμούσαν ιδιαίτερα οι αρχαίοι Έλληνες.
Οι αναγνώστες που αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις περιπέτειές του και θεωρούν ότι πρόκειται για καθαρή επινόηση ιστορίες που δημιούργησε για να κερδίσει την εύνοια των Φαιάκων, ελπίζοντας ότι θα συμφωνούσαν να τον μεταφέρουν στην πατρίδα θα είναι οι πρώτοι που θα υιοθετήσουν μια τέτοια αλληγορική ανάγνωση.
Ο Οδυσσέας, ίσως, δεν πολεμούσε τόσο πραγματικά τέρατα όσο τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες, πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι απ’ όσο φαίνονται αρχικά.
Πηγή: BBC
