Η Θεσσαλονίκη μόλις άρχιζε να ξεδιπλώνεται νωχελικά κάτω απ’ τα φως της αυγής, ωστόσο μια μικρή ομάδα ανθρώπων κινούνταν ήδη σε ρυθμό σβούρας κοντά στον Λευκό Πύργο. Με βήματα γοργόφτερα χάρη στον θαλασσινό αέρα του Θερμαϊκού και υπό το αυστηρό βλέμμα του αγαλμάτινου Κωνσταντίνου Καραμανλή, καταλάμβαναν τον δημόσιο χώρο.
Μια “κατάληψη” με κοντέινερ, που κράτησε μία εβδομάδα – κατόπιν αδείας πλην υψηλού συμβολισμού. Δεν επρόκειτο για ένα ακόμα installation. Το Corner στήθηκε ως συλλογική αφετηρία για την επανάκτηση του δικαιώματος στην κατοικία: ένα επιστημονικό εργαστήριο που κατέβηκε στην καρδιά της πόλης για να ανοίξει διάλογο με τους πολίτες, καταγράφοντας την εμπειρία και τους προβληματισμούς τους, ενημερώνοντάς τους, και κυρίως καλώντας τους να συμμετέχουν για λύση του στεγαστικού «από τα κάτω». Εξάλλου, η πόλη τους έχει βγάλει ήδη μια εναλλακτική μέσα από τα ίδια της τα σπλάχνα.
Πίσω από την πρωτοβουλία του Corner βρισκόταν μια δυναμική συμμαχία: το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα Prefigure Europe, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και η Αναπτυξιακή Μείζονος Αστικής Θεσσαλονίκης (ΜΑΘ AE AOTA – εφεξής ΜΑΘ).
Στην εναρκτήρια συζήτηση που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 25 Απριλίου, με τίτλο «Στεγαστικό: Από το “δεν υπάρχει λύση” στο Housing Thessaloniki», ένα πάνελ πέντε δυναμικών γυναικών –το οποίο η γράφουσα είχε τη χαρά να συντονίσει– άνοιξε ζωντανό διάλογο με τους δεκάδες ενεργούς πολίτες που συμμετείχαν και παρενέβαιναν γόνιμα. Μια ανταλλαγή γνώσης, εμπειριών και ιδεών που έφερε έναν απρόσμενο Βαρδάρη αισιοδοξίας.
«Η κατοικία σε Θεσσαλονίκη-Άμστερνταμ-Καρλσρούη» έγραφε με χρωματιστά γράμματα πάνω από τον χάρτη της Ευρώπης στο ένα κοντέινερ του Corner. Το βλέμμα του επισκέπτη περιπλανιόταν σε γειτονιές της Γηραιάς Ηπείρου και ακουμπούσε επάνω στις μαρτυρίες πολιτών για το στεγαστικό, όπως τις εμπιστεύτηκαν σε ερευνήτριες και ερευνητές του προγράμματος.
«Το Prefigure προσπαθεί να κατανοήσει πώς συνδέονται η κρίση κατοικίας και η ενεργειακή κρίση», όχι μόνο στη θεωρία, αλλά κυρίως στο «τι μπορεί να λειτουργήσει στην πράξη», εξήγησε η ανώτερη ερευνήτρια του Karlsruhe Institute of Technology Γεωργία Αλεξανδρή, που συμμετέχει στο Prefigure Europe. Στο πλαίσιο αυτό, μελετά επτά ευρωπαϊκές χώρες και δεκατέσσερα παραδείγματα κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής καινοτομίας που «ήδη δοκιμάζονται και προσπαθούν να δώσουν προσιτές και βιώσιμες λύσεις». Ανάμεσά τους, το πρόγραμμα κοινωνικής κατοικίας Θεσσαλονίκης Housing Thessaloniki.
Παράλληλα, μέσα από το Corner, μεταφέρονται εμπειρίες από άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, όπως το WikiHousing στη Βαρκελώνη, ένα πείραμα δημόσιας και προσιτής κατοικίας για νέους, που βασίζεται στη συμμετοχή των ίδιων στον σχεδιασμό ή και την κατασκευή των κατοικιών, μέσα από μια διαδικασία “do-it-with-others” (“κάνε το μαζί με άλλους”).
Όπως υπογράμμισε η κ. Αλεξανδρή, η συμμετοχή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι απαντήσεις στην κρίση κατοικίας και ενέργειας «συχνά ξεκινούν από τα κάτω, από τους ίδιους τους πολίτες», καθιστώντας συναντήσεις όπως αυτή του Corner μια ευκαιρία ανταλλαγής εμπειριών και αναζήτησης συλλογικών λύσεων.
Οι πολίτες που περνούσαν από το Corner κοντοστέκονταν. Άλλους τους προσείλκυαν τα συνθήματα για το στεγαστικό, άλλους οι τεράστιοι χάρτες που απλώνονταν μπροστά τους, καλώντας τους να αφήσουν το δικό τους αποτύπωμα: να σημειώσουν πού ζουν, να αξιολογήσουν την κατοικία τους ως προς τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και το κόστος της, να περιγράψουν την καθημερινότητα στην πόλη τους και πώς την ονειρεύονται καλύτερη.
Η πανελλαδική έρευνα του Prefigure έχει δώσει ανησυχητικά αποτελέσματα: αυξήσεις ενοικίων 50 έως 150 ευρώ τον μήνα, αύξηση ενεργειακού κόστους για ενοικιαστές (έως 40 ευρώ αναφέρει 1 στους 3) και ιδιοκτήτες (έως 150 ευρώ). «Και ίσως το πιο ανησυχητικό: περίπου το 31% δηλώνει καθυστερήσεις πληρωμών. Δηλαδή, όλο και περισσότερα νοικοκυριά δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες». Κρίση ιδιωτικού χρέους. Ξανά.
Για να καταλάβει κανείς πώς φτάσαμε εδώ, πρέπει να επιστρέψει περίπου 15 χρόνια πίσω. Μετά το 2010, η ελληνική αγορά ακινήτων κατέρρευσε, σημείωσε η Μαρία Καραγιάννη, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο ΑΠΘ και μέλος του Γραφείου Κοινωνικής Στέγασης της ΜΑΘ. Από τα ιστορικά υψηλά πριν την κρίση, τα σπίτια έχασαν μεγάλο μέρος της αξίας τους – ενώ ταυτόχρονα τα εισοδήματα μειώθηκαν ραγδαία και η ανεργία αυξήθηκε.
Για όσους όμως διέθεταν ρευστότητα, η αγορά έγινε ξαφνικά ελκυστική. Το λεγόμενο rent gap (η απόσταση ανάμεσα στην τρέχουσα αξία ενός ακινήτου και τη δυνητική του αξία μετά από αναβάθμιση) διευρύνθηκε δραματικά. Όσοι αγόρασαν τότε φθηνά ακίνητα, σήμερα πλουτίζουν αφού –σε σταθερό πια οικονομικό περιβάλλον– αυτά αναβαθμίστηκαν μέσα από τον τουρισμό, τις επενδυτικές χρήσεις και τις βραχυχρόνιες μισθώσεις οι οποίες πια κυριαρχούνται από εταιρείες με μεγάλα χαρτοφυλάκια.
Υπό αυτές τις συνθήκες –σημειώνουμε– το κράτος δεν επέλεξε να δημιουργήσει κοινωνική κατοικία, αλλά να υποδεχθεί επενδυτές και κερδοσκόπους θεσμοθετώντας την Golden Visa και ένα ευνοϊκό θεσμικό πλαίσιο για τη μεταφορά ακινήτων από χρεωμένους πολίτες σε τράπεζες και funds (ηλεκτρονικοί πλειστηριασμοί, νέος πτωχευτικός κώδικας, κατάργηση προστασίας πρώτης κατοικίας, πώληση κόκκινων δανείων σε funds).
Από κοινωνικό αγαθό, η κατοικία έγινε επενδυτικό προϊόν. «Η Τράπεζα της Ελλάδος δείχνει ότι από το χαμηλό του 2017 μέχρι σήμερα, ο δείκτης τιμών κατοικιών έχει ανέβει πάνω από 70%, και βρισκόμαστε πλέον σε νέα ιστορικά υψηλά», είπε η Μαρία Καραγιάννη. Στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, τα ενοίκια από 8-9 ευρώ ανά τετραγωνικό το 2022, ξεπέρασαν τα 10 ευρώ το 2024–2025. «Είμαστε πλέον η δεύτερη ακριβότερη αγορά ενοικίασης».
Παράλληλα, τα μέτρα που το κράτος λαμβάνει για το στεγαστικό ενισχύουν κυρίως τη ζήτηση (επιδόματα, δάνεια), αυξάνοντας έτσι περαιτέρω τις τιμές. Η Ελλάδα δεν έχει κοινωνικό απόθεμα για να αυξήσει την προσφορά και άρα να ρίξει τις τιμές – η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα χωρίς κοινωνική κατοικία. Η κυβέρνηση απαντά δίνοντας πάλι γη στον κατασκευαστικό τομέα για να χτίσει κατοικίες με την υποχρέωση να διαθέσει το 30% σε προσιτή τιμή – κι αυτό το ονομάζει «κοινωνική αντιπαροχή». Χωρίς να ορίζει τι σημαίνει «προσιτή τιμή» και, κυρίως, με τον έλεγχο να παραμένει στον ιδιωτικό τομέα.
Η Γεωργία Αλεξανδρή μιλάει στο Corner.
Αρκετοί από τους πολίτες που πέρασαν από το Corner αγνοούσαν ότι μέσα σε αυτή την αχανή στεγαστική έρημο, η πόλη τους έχει ήδη διαμορφώσει μια μικρή όαση. Άλλοι, πιο ενημερωμένοι, έφθασαν εκεί ακριβώς για να δηλώσουν στήριξη και την πρόθεσή τους να συμβάλλουν ενεργά – ανάμεσά τους, εκπρόσωποι φορέων όπως ο πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης Δημήτρης Αμπόνης.
Δεν μπορείς να κάνεις στεγαστική πολιτική μόνο με επιδόματα, εξήγησε η Μέριτς Όζγκουνες, συντονίστρια του Γραφείου Κοινωνικής Στέγασης της ΜΑΘ – Housing Thessaloniki, επισημαίνοντας ότι έτσι «απλώς διοχετεύεις χρήμα στον ιδιωτικό τομέα που ανεβάζει συνεχώς τις τιμές». Αντίθετα, όπως τόνισε, «η επένδυση σε ένα δημόσιο, μη κερδοσκοπικό απόθεμα δημιουργεί πλούτο, πάνω στον οποίο μπορείς στη συνέχεια να χτίσεις κοινωνική πολιτική».
Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν ακριβώς αυτός: η δημιουργία αποθέματος κατοικιών υπό δημόσιο έλεγχο, που θα διατίθενται με κοινωνικό μίσθωμα (σημαντικά χαμηλότερο από της αγοράς) και με προοπτική σταθερότητας στον χρόνο.
Η έρευνα που πραγματοποίησε το Γραφείο Κοινωνικής Στέγασης της ΜΑΘ σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ανέδειξε το μέγεθος του ανεκμετάλλευτου αποθέματος: περίπου 35.000 κενά ακίνητα στη μητροπολιτική περιοχή, εκ των οποίων 16.500 εντός του δήμου, όλα με οικιστική χρήση και με σημαντικό ποσοστό να ανήκει στο ευρύτερο Δημόσιο.
Το αποτέλεσμα της προσπάθειας μπορεί να φαίνεται μικρό σε αριθμό, αλλά είναι σπουδαίο σε σημασία. «Είναι proof of concept», όπως σημείωσε η Μέριτς Όζγκουνες (απόδειξη ότι είναι εφικτό). Σαράντα ακίνητα παραχωρήθηκαν από δήμους και νομικά πρόσωπα δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, πέρασαν στη διαχείριση του Housing Thessaloniki και ανακαινίστηκαν μέσα σε τρία χρόνια: Συνολικά 2.200 τετραγωνικά μέτρα κατοικίας, με μέσο κόστος περίπου 17.500 ευρώ ανά ακίνητο, όπως είπε η Πένυ Σεφεριάδου, υπεύθυνη μηχανικός προγραμμάτων κοινωνικής στέγασης της ΜΑΘ.
Πρόκειται για διαμερίσματα ξεχασμένα: υπόγεια, ρετιρέ, μικροί χώροι, συχνά χωρίς βασικές υποδομές και με συσσωρευμένες οφειλές. «Όλα είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό, χρειάζονταν ριζικές αλλαγές», εξήγησε η Πένυ Σεφεριάδου, σημειώνοντας ότι κατάφεραν να τα αναβαθμίσουν ενεργειακά από μία έως τρεις κλάσεις.
Η διαδρομή κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν. Απαιτήθηκε επίμονη δουλειά «πόρτα-πόρτα» για να χτιστεί εμπιστοσύνη με δήμους και φορείς, να ξεπεραστούν γραφειοκρατικά και τεχνικά εμπόδια, αλλά και βαθιά ριζωμένες νοοτροπίες. Στην πορεία, όμως, διαμορφώθηκε κάτι πολύ πιο σπουδαίο από ένα απλό πρόγραμμα. «Αυτό που κρατώ προσωπικά είναι πως όταν κάτι ξεκινά από τα κάτω, ενεργοποιούνται όλοι», ανέφερε χαρακτηριστικά. «Αυτή η σύμπραξη μάς βγάζει από την παθητικότητα και δημιουργεί ένα σταθερό και ασφαλές περιβάλλον, ειδικά για τις πιο ευάλωτες ομάδες».
Η επόμενη στόχευση είναι ήδη σαφής: η εξασφάλιση πόρων από το Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, ώστε το εγχείρημα να επεκταθεί με ακόμη 60 κατοικίες.
Η φιλοσοφία του προγράμματος συνοψίζεται στην προσέγγιση «Housing-led»: Η κατοικία δεν αντιμετωπίζεται ως ανταμοιβή, αλλά επανατοποθετείται στο σωστό της πλαίσιο ως θεμελιώδες δικαίωμα και βασική υποδομή για την επιβίωση και την επανένταξη. «Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν άνθρωπο να επανενταχθεί και μετά να του δώσουμε σπίτι. Πρώτα το σπίτι», εξήγησε η Στεφανία Ντερελή, κοινωνική λειτουργός της ΑΡΣΙΣ, με δεκατρία ωφελούμενα νοικοκυριά της οργάνωσης να έχουν ήδη πάρει κλειδιά από το Housing Thessaloniki.
Η ΑΡΣΙΣ υλοποιεί προγράμματα όπως το «Στέγαση και Εργασία», που απευθύνονται σε ανθρώπους με χαμηλά εισοδήματα, επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης, αστέγους. Ωστόσο, όπως σημείωσε η ίδια, με την κοινωνική κατοικία που δημιουργήθηκε από το συγκεκριμένο εγχείρημα «πήραμε την πιο βαθιά ανάσα»: τα επιδόματα του «Στέγαση κι Εργασία» καλύπτουν μόνο μέρος των υψηλών ενοικίων της αγοράς και για περιορισμένο χρονικό διάστημα, ενώ εδώ παρέχεται δυνατότητα προσιτής μίσθωσης έως και για οκτώ χρόνια. «Για πρώτη φορά οι άνθρωποι ξυπνάνε χωρίς το βάρος στο στήθος ότι σε δύο χρόνια θα βρεθούν ξανά στον δρόμο», ανέφερε. «Υπάρχουν πραγματικά άνθρωποι που άλλαξε η ζωή τους. Μπήκαν σε σπίτια που δεν είχαν φανταστεί ποτέ. Εγώ δεν έχω μείνει σε τόσο καλό σπίτι. Τα έχουν κάνει κουκλιά, οι άνθρωποι είναι ενθουσιασμένοι».
Από τα πιο δυνατά σημεία της συζήτησης ήταν η αποδόμηση της ίδιας της έννοιας της αστεγίας. Άστεγος δεν είναι μόνο αυτός που κοιμάται στο παγκάκι. Είναι κι εκείνος που φιλοξενείται προσωρινά. Που απειλείται με έξωση. Που δεν έχει σταθερό ή επαρκές εισόδημα ή υποστηρικτικό δίκτυο. «Οι άνθρωποι που έρχονται σε εμάς μάς μοιάζουν», τόνισε η κ. Ντερελή. «Η διαφορά μας είναι ότι εμείς έχουμε δίκτυο. Στεκόμαστε όλοι μόλις ένα βήμα μακριά από μια τέτοια κατάσταση».
«Στηρίζουμε δημόσια το Housing Thessaloniki γιατί πηγαίνει κόντρα στην κυρίαρχη στεγαστική πολιτική, που σήμερα ωφελεί κυρίως όσους ήδη κερδίζουν από την κρίση», ανέφερε από το κοινό ο Θοδωρής Καριώτης, εκπρόσωπος της Ένωσης Ενοικιαστ(ρι)ών Θεσσαλονίκης, χαρακτηρίζοντάς το «μια αχτίδα φωτός». Την ίδια στιγμή, όμως, εξέφρασε την ανησυχία ότι χωρίς θεσμική συνέχεια στο πρόγραμμα τα ακίνητα ενδέχεται να επιστρέψουν στην αγορά.
Από την πλευρά του, ο αρχιτέκτονας-μηχανικός Αριστοτέλης Καλέρης επισήμανε ότι ο οικοδομικός τομέας δεν βρίσκεται σε ύφεση, ωστόσο πολλές από τις νέες κατοικίες παραμένουν κενές, όχι επειδή δεν υπάρχει ζήτηση, αλλά επειδή είναι ακριβές και ως εκ τούτου απευθύνονται σε μια διεθνή αγορά πολυτελούς real estate. «Σήμερα μπορείς να αγοράσεις κατοικίες online, όπως αγοράζεις παπούτσια. Πατάς add to cart και βάζεις μια κατοικία», σημείωσε, περιγράφοντας μια αγορά πλήρως χρηματιστικοποιημένη.
Το πρόβλημα, όπως υπογραμμίστηκε, δεν είναι η έλλειψη κατοικιών αλλά η έλλειψη πρόσβασης. Πριν από 20 χρόνια, με 84,6% ιδιοκατοίκηση, τα ακίνητα κάλυπταν κοινωνικές ανάγκες. «Όταν υπήρχε κρίση, μας αφορούσε όλους», ανέφερε ο Κώστας Σανδάμης, μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων. Σήμερα, σε Αθήνα-Θεσσαλονίκη το ποσοστό εκτιμάται στο 60-65% και συνεχίζει να μειώνεται, σε μια μεταβολή που μόνο τυχαία δεν ήταν: «Ανάμεσα στις αγορές που ήθελαν να ανοίξουν τα μνημόνια ήταν και αυτή της κατοικίας. Επρόκειτο για αναγκαία συνθήκη προκειμένου να φτάσουμε στο σημερινό καθεστώς ακραίας κερδοσκοπίας απέναντι στους ενοικιαστές…».
Δεδομένης αυτής της δομικής αλλαγής, η προσδοκία ότι η ακριβή κατοικία είναι «φούσκα» που θα εκτονωθεί από μόνη της φαίνεται αβάσιμη. «Έχουμε μια νέα συνθήκη μετά την κρίση: έχουν εισέλθει δυναμικά τα funds, τα ακίνητα έχουν αλλάξει χέρια», τόνισε η Γεωργία Αλεξανδρή, επισημαίνοντας ότι η διαπιστωμένη από το Prefigure αύξηση των ληξιπρόθεσμων οφειλών ενισχύει τον κίνδυνο περαιτέρω συγκέντρωσης ακινήτων σε ισχυρούς επενδυτές. «Ποιος θα αγοράσει τα σπίτια όσων αναγκαστούν να πουλήσουν για να ξεχρεώσουν; Ξένοι παίκτες που έχουν μπει στην αγορά. Πρόκειται για κατάσταση κερδοσκοπίας, κι εδώ έχουμε ανάγκη από κρατική παρέμβαση και προστασία».
Γύρω από το τραπέζι του Corner σταματά μια παρέα τεσσάρων κοριτσιών. Είναι φοιτήτριες. «Να σας βγάλω μια φωτογραφία για το ρεπορτάζ;», «Εννοείται! Και να μας ενημερώσετε να το διαβάσουμε», απαντούν γελώντας, πριν σκύψουν πάνω από τον χάρτη, σημειώνοντας, σχολιάζοντας, συμμετέχοντας με ενδιαφέρον στην έρευνα.
Πολλοί φοιτητές -Erasmus και Έλληνες- θα ξεχύνονταν τις επόμενες ημέρες από το Corner στους δρόμους κάνοντας έρευνα για την κατοικία. Η φοιτήτρια Σοφία Παπαστεργίου από το Τμήμα Αρχιτεκτονικής είχε πάρει τον λόγο στη συζήτηση του Σαββάτου, τονίζοντας ότι το στεγαστικό «δεν είναι ένα μεμονωμένο οικονομικό φαινόμενο, αλλά κρίκος σε μια αλυσίδα που καταλήγει να αποκλείει τον κάτοικο από την ίδια του την πόλη» — φέρνοντας ως παραδείγματα τη συρρίκνωση του ελεύθερου χώρου στο ΑΠΘ εξαιτίας σειράς αυταρχικών νομοθετημάτων και τα σχέδια ιδιωτικοποίησης του χώρου της ΔΕΘ. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, συμπλήρωσε, ο προσωπικός χώρος των φοιτητών στενεύει επίσης: τα ενοίκια είναι απαγορευτικά και οι φοιτητικές εστίες σε κακή κατάσταση.
Την ίδια στιγμή, το ζήτημα της κατοικίας αφορά και τους ηλικιωμένους. «Επιδιώκουμε τη συγκατοίκηση για ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, σε δομές που θα ιδρύσουμε και θα λειτουργούμε εμείς οι ίδιοι», ανέφερε ο Σάκης Καβακόπουλος από τον Πανελλήνιο Σύλλογο Ωφελούμενων Συγκατοίκησης 60+, περιγράφοντας το όραμα για ένα μοντέλο αξιοποίησης κενών δημόσιων κτιρίων που θα μετατρέψουν με ίδια έξοδα σε μικρές, λειτουργικές κατοικίες με κοινόχρηστους χώρους, ενισχύοντας την αυτονομία και την κοινωνική ζωή των ηλικιωμένων. «Θα πιέσουμε ώστε ο νόμος για την κοινωνική στέγη να περιλάβει και την τρίτη ηλικία».
Στη συζήτηση παρενέβη η Γεωργία Αλεξανδρή, συνδέοντας τις εμπειρίες διαφορετικών γενεών: «Όπου υποχωρεί το κράτος πρόνοιας, εισέρχονται οι μεγάλοι χρηματοπιστωτικοί επενδυτές», σημείωσε ως συμπέρασμα από την έρευνα για τη χρηματιστικοποίηση της κατοικίας στην Ευρώπη. «Οι οίκοι ευγηρίας περνάνε πια σε funds, οι φοιτητικές εστίες περνάνε πια σε funds. Πρέπει να διεκδικήσουμε το δικαίωμα στο κράτος πρόνοιας – πέρα από το δικαίωμα στον δημόσιο χώρο και την κατοικία».
Στο τραπέζι του δημόσιου διαλόγου που άνοιξε το Corner παρουσιάστηκαν και άλλες πρωτοβουλίες για το στεγαστικό: η συνεταιριστική επιχείρηση Τα Ψηλά Βουνά επιχειρεί να ανακαινίσει εγκαταλελειμμένα σπίτια σε χωριά και να τα διαθέσει σε νέους κατοίκους, ενισχύοντας παράλληλα τον πρωτογενή τομέα, ενώ ερευνητικό πρόγραμμα του ΑΠΘ αναδεικνύει πώς η εξ αποστάσεως εργασία μπορεί να επιτρέψει τη μετεγκατάσταση πολιτών στην ύπαιθρο, δίνοντας μια διέξοδο και στην κρίση κατοικίας.
Παρά την αισιοδοξία, το ερώτημα παραμένει: Μπορεί το μοντέλο του Housing Thessaloniki να αλλάξει κλίμακα; Από τα 40 σπίτια, στα 40.000;
Το Housing Thessaloniki αποτελεί ξεκάθαρα προεικονιστική πολιτική (prefigurative politics), εντασσόμενο έτσι αρμονικά στο Prefigure Europe. Προεικόνιση είναι η ιδέα ότι αντί να περιμένεις τις συνθήκες να ωριμάσουν, αντιστέκεσαι εντός της υπάρχουσας κατάστασης διαμορφώνοντας ένα πρότυπο για το πώς θα μπορούσε να είναι πραγματικά η κοινωνία που ονειρεύεσαι. Χτίζεις μια νέα κοινωνία στο κέλυφος της παλιάς.
Το Housing Thessaloniki δημιούργησε έναν πιλότο κοινωνικής κατοικίας που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Το ερώτημα πλέον είναι αν η Πολιτεία θα συνεχίσει να ευνοεί το επενδυτικό και κερδοσκοπικό κεφάλαιο, ή αν θα προχωρήσει σε στοιχειώδη αποκατάσταση του δικαιώματος στη στέγαση επεκτείνοντας δραστικά ένα μοντέλο που της δόθηκε έτοιμο «από τα κάτω».
