Γιατί μας συναρπάζουν τα μυθιστορήματα με αληθινούς ήρωες; Υποθέτω ότι ανήκω στους «ειδικούς» ως προς τη συγκεκριμένη κατηγορία. Πριν από εννέα χρόνια, η «Ιστορία χωρίς όνομα», για τη ζωή και τον θάνατο της Πηνελόπης Δέλτα, καθόρισε τη συγγραφική μου καριέρα. Μια τριετία αργότερα, γεννήθηκε το «Φλόγα και άνεμος», για την Κυβέλη και τον Γεώργιο Παπαδρέου.
Τα δύο αυτά βιβλία μού πρόσφεραν συγκινήσεις μεγάλες, βραβεία, πωλήσεις, το πρώτο ανέβηκε και στο θέατρο με επιτυχία, το δεύτερο έγινε τηλεοπτική σειρά στην ΕΡΤ (η οποία ναι, μου άρεσε πολύ), γενικώς η δουλειά μου απέκτησε και μια άλλη ταυτότητα, τα δέκα λογοτεχνικά έργα που είχα καταθέσει έως τότε (ανόθευτη μυθοπλασία, ως επί το πλείστον) επισκιάστηκαν δραματικά από την ταμπέλα Συγγραφέας μυθιστορηματικών βιογραφιών (τι να πεις, αναπόφευκτες και οι ταμπέλες στην εποχή της ταχύτητας).
Όπως και να ’χει, η παρούσα αναδρομή που μου παρήγγειλε το ΚΛΙΚ υπό το ερώτημα που τέθηκε στην αρχή, δεν αφορά έναν ακόμα καλοκαιρινό κατάλογο βιβλίων, αλλά μια λογοτεχνική κατηγορία που όντως είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα στους αναγνώστες. Πράγματι, μας συναρπάζουν τα μυθιστορήματα με αληθινούς ήρωες, τα βιβλία που στο επίκεντρό τους θέτουν πτυχές της ζωής υπαρκτών ανθρώπων. Γιατί; Επειδή μας επιτρέπουν μια διαφορετική, πιο ενδελεχή, καταβύθιση μέσα σε χαρακτήρες προσώπων τα οποία ερεθίζουν το ενδιαφέρον. Επειδή θέτουν το Ιστορικό Μυθιστόρημα στην υπηρεσία ενός χρονικού που συνδυάζει το ντοκουμέντο με την μυθοπλασία. Και επειδή, αν είναι γραμμένα με έντιμες προθέσεις, αν δηλαδή δεν αποσκοπούν στη θέαση της κλειδαρότρυπας (όπως συμβαίνει σε κάποιες περιπτώσεις), βοηθούν μέσα από την κατανόηση των προσώπων και των καιρών στην κατανόηση της ίδιας της Ιστορίας.
Ας κάνουμε λοιπόν μια αναδρομή σε τέτοια αξιόλογα έργα, ξεκινώντας από τη μεταφρασμένη λογοτεχνία. Πρόσφατα οι εκδόσεις Καστανιώτη εξέδωσαν το «Ασπρόμαυρο» του Ντάνιελ Κέλμαν, που φέρνει στο προσκήνιο τον σπουδαίο Αυστριακό σκηνοθέτη Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, ένδοξη κινηματογραφική μορφή του μεσοπολέμου. Στις σελίδες του περνάει όλη η ατμόσφαιρα της εποχής, ηθοποιοί, παραγωγοί, η Γκάρμπο, το Χόλιγουντ, αργότερα το σκότος του Ράιχ, ο Γκέμπελς, η Λένι Ρίφενσταλ, ο πόλεμος. Ο πρωταγωνιστής Παμπστ θα φτάσει να συνεργαστεί με το χιτλερικό καθεστώς, γυρίζοντας ταινίες που φλερτάρουν με την ναζιστική προπαγάνδα, και ο έμπειρος Κέλμαν θα αναδείξει περίτεχνα τις ουτοπίες και τις διαψεύσεις ενός ταγμένου καλλιτέχνη που δεν μπορεί να ξεφύγει από το πνιγηρό πεπρωμένο του. Γραμμένο υπό την μορφή αυτοτελών επεισοδίων, το βιβλίο εστιάζεται σε στιγμές και περιόδους της ζωής του Παμπστ που στάθηκαν καθοριστικές στην πτώση του από το βάθρο των μεγάλων. Το διάβασα απνευστί, καθώς τόσο το θέμα του όσο και η εποχή στην οποία εκτυλίσσεται, συγγενεύουν με το μυθιστόρημα που δουλεύω τα τελευταία χρόνια, και αν κάτι μου έκανε εντύπωση από τον τρόπο που προσεγγίζει το υλικό του ο Κέλμαν είναι η θαρραλέα ελευθερία που επιτρέπει στον εαυτό του, ελευθερία που τον οδήγησε να επινοήσει έναν γιο (του Παμπστ) και μέσα από τη σχέση αυτή να εντρυφήσει σε προσωπικά θέματα του σκηνοθέτη. Ο Παμπστ στην πραγματικότητα δεν είχε γιο. Μπορείς να παρέμβεις σε τέτοιο βαθμό στη ζωή ενός υπαρκτού προσώπου; Παρότι εγώ δεν θα το έκανα ποτέ, ο Κέλμαν μπόρεσε, το τόλμησε, και ο φανταστικός γιος δεν ενοχλεί καθόλου, μήτε αλλοιώνει το περίγραμμα και την έκβαση των γεγονότων, αντιθέτως η επινόηση λειτουργεί προς όφελος της αφήγησης. Κι εδώ έγκειται η βασική διακριττή γραμμή ανάμεσα στη βιογραφία και στο μυθιστόρημα. Ό,τι δηλώνεται ως βιογραφία, με τις παραλλαγές της (συναξάρια, βίοι κτλ), δεσμεύεται αυστηρά να μείνει πιστό στην αλήθεια, ενώ ό,τι επιγράφεται ως λογοτεχνία (μυθιστορηματική βιογραφία ή μυθιστόρημα) είναι φανερό ότι προγραμματικά διεκδικεί τις ελευθερίες του, μπορεί να εξοκείλει ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του εκάστοτε μυθιστοριογράφου.
Τέτοιες ελευθερίες, πάντως, δεν φαίνεται να παίρνει το «Ο Τόμας Μαν σε διακοπές» της Κέρστιν Χόλζερ (εκδόσεις Μεταίχμιο), που κυκλοφόρησε την προηγούμενη εβδομάδα. Κείμενο εσωτερικό, συγκρατημένο όσο και ο χαρακτήρας του ίδιου του Μαν, μας μεταφέρει στο καλοκαίρι του 1918, ενόσω η Γερμανία βρίσκεται προ της ήττας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς ο νομπελίστας συγγραφέας και η οικογένειά του παραθερίζουν ήρεμα στο Τέγκερνζεε με φόντο την ειδυλλιακή λίμνη. Θα αποδειχτεί μοιραίο το εν λόγω καλοκαίρι, αφού ο Τόμας Μαν θα συνειδητοποιήσει ότι ο παλιός κόσμος γύρω του έχει καταρρεύσει. Πρόκειται για ένα βαθύ ψυχολογικό πορτρέτο, χτισμένο με χιούμορ και ευαισθησία, το οποίο παρεμπιπτόντως έρχεται στα χέρια μας την ίδια χρονιά που η ταινία «Fatherland» του Πάβελ Παβλικόφσκι, για τον Τόμας Μαν σε μια άλλη περίοδο της ζωής του, λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, έκλεψε την παράσταση στο πρόσφατο Φεστιβάλ των Καννών. Και στο σημείο αυτό να προσθέσω κάτι: προτιμώ χίλιες φορές τα βιογραφικά μυθιστορήματα που επικεντρώνονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό κομμάτι, και μέσα από αυτό ξεδιπλώνουν (χωρίς να είναι κι απαραίτητο) τον υπόλοιπο βίο του κεντρικού προσώπου.
Πιστεύω ότι το δύσκολο για έναν μυθιστοριογράφο είναι να εντοπίσει εκείνη τη ρωγμή του χρόνου που δεν έχει αναδειχθεί ποτέ, όπως έκανε η Χόλζερ σε αυτό το βιβλίο, όπως έκανε ο Μάικλ Κάνιγχαμ στο «Οι ώρες» (εκδόσεις Λιβάνη) για την Βιρτζίνια Γουλφ (άλλο εξαιρετικό μυθιστόρημα), όπως έκανε η Έρση Σωτηροπούλου στο υπέροχο «Τι μένει από τη νύχτα» (εκδόσεις Πατάκη) για τον Κωνσταντίνο Καβάφη, όπως έκανε ο Μάνος Ελευθερίου στο γοητευτικό «Ο καιρός των χρυσανθέμων» (εκδόσεις Μεταίχμιο) για την Ευαγγελία Παρασκευοπούλου. Αυτό ακριβώς επιχειρώ κι εγώ στα δικά μου έργα. Η Πηνελόπη Δέλτα, το 1908, έγλειστη σε ένα σανατόριο του Γκάινφαρν. Η Κυβέλη, το 1968, αντιμέτωπη με τους χουντικούς ενώ ο Γεώργιος Παπανδρέου έχει μόλις πεθάνει. Η ρωγμή είναι που έχει σημασία, εκεί ακινητοποιείται ο χρόνος και σου δίνει τη δυνατότητα να βυθιστείς με κάποια πρωτοτυπία στο παρελθόν και στο παρόν. Μυθιστορήματα που ξεκινούν με τη φράση Γεννήθηκε μια κρύα μέρα του (…Χ έτους) και τελειώνουν με τον θάνατο, περικλείοντας απλώς μια στεγνή απαρίθμηση γεγονότων (όσο λυρική κι αν είναι), μου φαντάζουν μάλλον ξεπερασμένα, αποτελούν εξιδανικευμένες παραλλαγές ενός τετριμμένου ρεπορτάζ, δεν με γραπώνουν ποτέ από το λαιμό, μου προσφέρουν μια επιδερμική ψυχαγωγία που δεν θα με προβληματίσει, δεν θα με κεντρίσει (γι’ αυτό και ουδόλως τρελαίνομαι για τα βιβλία του Φρέντυ Γερμανού, όσο όμορφα κι αν έχουν γραφτεί, όσο κι αν τον θαυμάζω ως δημοσιογράφο). Πάμε παρακάτω;
Διαβάστε περισσότερα στο Klik
