«Ένας μύθος»: ένα σύγχρονο κλασικό μυθιστόρημα του Ουίλιαμ Φώκνερ

Η γλώσσα του είναι μαγική, συχνά περνάει στο χώρο της ποίησης για να επανέλθει, όμως, σε μια πιο πεζή, ρεαλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας, ενώ συχνά αναμειγνύονται το ποιητικό όραμα και ο ρεαλισμός σε ένα ιδιότυπο γοητευτικό αμάλγαμα.

Πάνω απ’ όλα, όμως, κατάφερε να δημιουργήσει ένα διαχρονικό και αινιγματικό έργο το οποίο -στο σύνολό του- προκαλεί θαυμασμό αλλά και δέος, συχνά αμηχανία με τις απειροστές ερμηνευτικές του εκδοχές, τη μυθοπλαστική του επινοητικότητα και την εκφραστική του καινοτομία.

Σίγουρα, ο Αμερικανός συγγραφέας Ουίλιαμ Φώκνερ (1897-1962) δεν είναι εύκολη περίπτωση. Και για να προσεγγίσει κανείς τα μυθιστορήματά του -τα οποία συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα του εικοστού αιώνα- είναι μάλλον χρήσιμο να λάβει υπόψη του τις ιδιαιτερότητες των εκπληκτικών νεωτερισμών του.

Πάντως, η προκλητικότητα -θα έλεγε κανείς- του μοντερνισμού του Φώκνερ μετριάζεται κάπως, γιατί συνυπάρχει με αρκετά από τα στοιχεία της τεχνικής του κλασικού μυθιστορήματος: Τέτοια είναι η αφήγηση με στέρεη πλοκή και οι χαρακτήρες που διαγράφονται -λίγο πολύ- ολοκληρωμένοι. Στα κείμενα του Φώκνερ, με άλλα λόγια, συνυπάρχουν επιδέξια ο μοντερνισμός και ο ρεαλισμός με την κλασική του έννοια.

Όσο για την πρωτοποριακή τεχνική του, περιλαμβάνει τον εσωτερικό μονόλογο, τη διάσπαση του χρόνου και της πλοκής και την πολυφωνική αφήγηση με τρεις ή περισσότερες φωνές αφηγητών να ξετυλίγουν το νήμα της υπόθεσης. Τα γεγονότα και τα πρόσωπα, ακολούθως, παρουσιάζονται κάτω από ποικίλες οπτικές γωνίες, φιλτράρονται -δηλαδή- μέσα από διαφορετικές προσωπικότητες και διαμορφώνεται έτσι μία πολυπρισματική εικόνα των πραγμάτων.

Το αριστούργημα του Φώκνερ, παραμένει μάλλον το «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!» (1936) – μια αλληγορική ιστορία, όπου διαπλέκονται όλα τα κοινωνικά και φυλετικά προβλήματα της Αμερικής, γραμμένη πάντα με τον αξεπέραστο τρόπο του συγγραφέα: Ένας φτωχός άνδρας καταφέρνει να πλουτίσει και να ανελιχθεί κοινωνικά. Όμως η φιλοδοξία και η ανάγκη του για εξουσία θα τον οδηγήσουν στην καταστροφή.

Εδώ έχουμε μια αφήγηση ιδωμένη από ποικίλες οπτικές γωνίες και με διαφορετική συναισθηματική φόρτιση η καθεμιά, με αφηγητές διαφορετικής ηλικίας οι οποίοι δημιουργούν έναν παράξενο κόσμο κατόπτρων και αντανακλάσεων.

Ο τίτλος του έργου ανακαλεί στη μνήμη την βιβλική ιστορία του Αβεσσαλώμ, του γιου που επαναστάτησε εναντίον του βασιλιά πατέρα του Δαβίδ και σκοτώθηκε από τον αδερφό του, με τον ίδιο τρόπο που ο Τόμας Σάτπεν (ο ήρωας του έργου) δημιουργεί περιουσία και οικογένεια, οι οποίες θα εξαφανιστούν εξαιτίας των οικογενειακών παθών και παθημάτων. Για το βιβλίο έχει γραφτεί ότι είναι μαζί με τον «Χάκλμπερι Φιν» και το «Μόμπυ Ντικ» οι απάτητες κορυφές της Αμερικανικής λογοτεχνίας!

Αλλά οι μυθοπλαστικές καινοτομίες του συγγραφέα αρχικά λειτούργησαν εις βάρος του – όπως γίνεται συνήθως: Ήδη, το μυθιστόρημα που τον έκανε γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο, «Η Βουή και το Πάθος» (1929), θεωρήθηκε από τους κριτικούς ηθελημένα δυσνόητο, τη σημασία του οποίου «μόνον ο Θεός και ο δημιουργός του μπορούν να καταλάβουν».

Άγνωστος ή ακόμη και αμελητέος στη χώρα του, εκτιμήθηκε κυρίως στην Ευρώπη όπου απέκτησε -σχετικά σύντομα- ευρύτατη αποδοχή, για να έρθει το βραβείο Νόμπελ το 1949 και να συμβάλει καίρια στη διάδοση του έργου του. Και, βέβαια, «Η Βουή και το Πάθος» αποτελεί ένα εξαιρετικό επίτευγμα απαράμιλλης δεξιοτεχνίας που δίνει στον αναγνώστη τη δυνατότητα να δει, να ακούσει, να αισθανθεί, να περάσει -εν τέλει- μέσα από ένα μονοπάτι γεμάτο συναισθήματα και εμπειρίες, ακόμα και αν πρόκειται για πράγματα απλά, καθημερινά και ασήμαντα.

Ο σκελετός του έργου είναι η παρακμή μιας οικογένειας, μια ιστορία χαμένης αθωότητας αλλά και αποτυχημένης αγάπης, σαν μια έλλειψη αυτοσεβασμού και αμοιβαιότητας. Έπειτα από αυτό το σχεδόν αξεπέραστο έργο, το πιθανότερο θα ήταν ο Φώκνερ να βρισκόταν σε συγγραφικό αδιέξοδο.

Και, όμως, με το «Καθώς ψυχορραγώ» (1930), αυτό το τόσο ιδιόρρυθμο και απαιτητικό εγχείρημα, η κατάληξη ήταν ακόμα πιο εντυπωσιακή: Το μυθιστόρημα καταγράφει το οδοιπορικό μιας αγροτικής οικογένειας του Αμερικανικού Νότου, που παλεύει με τα στοιχεία της φύσης και του ασυνείδητου, για να φθάσει στον οικογενειακό τάφο και να θάψει την πεθαμένη μητέρα.

Στο δρόμο ξεσπάει καταιγίδα, βρέχει καταρρακτωδώς και η μεταφορά του φέρετρου κάθε άλλο παρά είναι εύκολη μέσα στην ερημιά, τα πλημμυρισμένα ποτάμια, τις γκρεμισμένες γέφυρες και τους λασπωμένους δρόμους. Δυο φορές κινδυνεύουν να χάσουν το φέρετρο, τη μια σε ένα ορμητικό ποτάμι και την άλλη σε έναν αχυρώνα που έχει πάρει φωτιά! Συμβαίνουν και άλλα σε αυτήν την περιδιάβαση στον Νότο, όπου η απληστία και η αθωότητα, η εισβολή του πολιτισμού στην επαρχία και η απομάκρυνση από τις καταβολές, εμπλέκονται και συνενώνονται σε αυτό το απρόβλεπτο σκοτεινό και γκροτέσκο ταξίδι, που είναι επικό, τραγικό και γελοίο.

Πράγματι, το έργο αυτό είναι μια μαύρη κωμωδία με μεταφυσικά χαρακτηριστικά, αλλά και ένα κοινωνικό δράμα. Αυτόν τον σχεδόν απίθανο συνδυασμό μόνο ένας συγγραφέας όπως ο Φώκνερ θα μπορούσε να τον πετύχει. Την ίδια στιγμή καταφέρνει μία αλχημική συναίρεση της ρεαλιστικής αφήγησης και του εσωτερικού μονολόγου. Και όλα αυτά,  μέσω του γλωσσικού ιδιώματος του αμερικανικού Νότου, με εσωτερικές παραπομπές στον Όμηρο, τον Σαίξπηρ και τη Βίβλο.

Όσο για το επίσης εξαίρετο πολυεδρικό μυθιστόρημα «Ένας μύθος», αποτελεί ένα από τα πιο φιλόδοξα και ιδιόμορφα έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας. Αν και ο ίδιος ο νομπελίστας το θεωρούσε το κορυφαίο επίτευγμα της ζωής του, το βιβλίο ξάφνιασε κοινό και κριτικούς όταν εκδόθηκε το 1954. Ο λόγος ήταν η πλήρης απομάκρυνσή του από τη γνώριμη, νότια επαρχία του Μισισιπή, μεταφέροντας τη δράση στα λασπωμένα χαρακώματα της Γαλλίας του 1918.

Στο επίκεντρο της πλοκής βρίσκεται μια ανταρσία. Ένας αινιγματικός Γάλλος δεκανέας και οι δώδεκα σύντροφοί του αρνούνται να επιτεθούν, προκαλώντας μια αυθόρμητη, προσωρινή κατάπαυση του πυρός σε ολόκληρο το μέτωπο. Η πράξη αυτή δεν είναι απλώς μια στρατιωτική ανυπακοή, αλλά μια βαθιά θρησκευτική και φιλοσοφική αλληγορία. Ο Φώκνερ παραλληλίζει αριστοτεχνικά τον δεκανέα με τον Χριστό και τους στρατιώτες με τους μαθητές του. Η αφήγηση ακολουθεί τη δομή της Μεγάλης Εβδομάδας, περιλαμβάνοντας τον Μυστικό Δείπνο, την προδοσία, τη δίκη από την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία (που λειτουργεί ως Πόντιος Πιλάτος) και την τελική εκτέλεση-σταύρωση.

Μέσα από μια πυκνή και απαιτητική γραφή, ο συγγραφέας αναδεικνύει τον παρoλογισμό και τη φρίκη του πολέμου, ενώ ταυτόχρονα εκθέτει τον κυνισμό της εξουσίας. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα, το οποίο τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ, αποτελεί έναν διαχρονικό ύμνο στην ανθρώπινη συνείδηση, την ηθική στάση και μια –απελπισμένη, έστω- ελπίδα για ειρήνη. Πρόκειται για άλλο ένα περίτεχνο έργο ενός ιδιοφυούς συγγραφέα, με πλοκή συχνά καταιγιστική, το οποίο εν τέλει φωτίζει -απαράμιλλα- το δισυπόστατο της ανθρώπινης ψυχής: το υπέροχο εξυψωτικό μεγαλείο και την αποκρουστική, αβυσσαλέα φρίκη της… 

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ

Στα καλά μυθιστορήματα, κυρίως τα αστυνομικά, δεν εμφανίζεται μόνο ένας κεντρικός χαρακτήρας, πρωταγωνιστεί συνήθως και η πόλη μέσα στην οποία διαδραματίζονται τα γεγονότα. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει καλύτερος οδηγός για να γνωρίσει κανείς την Αβάνα από τον Leonardo Padura, τον άνθρωπο που στα μυθιστορήματά του ξέρει πώς να πιάνει τον σφυγμό της σε διαφορετικές εποχές. Αυτό το βιβλίο, δοσμένο σαν μια ιδιότυπη, παράλληλη αυτοβιογραφία του ίδιου του συγγραφέα, αποτελεί μια μοναδική περιήγηση στις γειτονιές της κουβανικής πρωτεύουσας, από τη Μαντίγια μέχρι τη Ράμπα. Οι ιστορίες που περιλαμβάνονται εδώ πλαισιώνονται, αντιστοίχως, με σχετικά αποσπάσματα μυθιστορημάτων του Padura. Επίσης, στο δεύτερο μέρος συγκεντρώνονται κείμενα για τις πλέον άγνωστες και εκπληκτικές πλευρές πολλών περιοχών της Αβάνας, καθώς και για την πορεία ενός εμβληματικού ήρωα: δεν είναι καθόλου δύσκολο να δούμε τα προπλάσματα των υποθέσεων του Μάριο Κόντε. Ο Padura, δεινός παρατηρητής, ευαίσθητος για τα περασμένα, διαθέτει την ξεχωριστή ικανότητα να μας κάνει να ζούμε στην πόλη του παρόντος και, την ίδια στιγμή, να μας επιτρέπει να ταξιδεύουμε στον χρόνο για να αγγίξουμε το λαμπερό παρελθόν της.

Η συγγραφέας, κόρη του βραβευμένου με Νόμπελ Kazuo Ishiguro, χτίζει έναν καθηλωτικό κόσμο έντονα επηρεασμένο από την ιαπωνική κουλτούρα, που πραγματεύεται τη φιλία, την αφοσίωση και την ανατροπή της αδικίας. Η δράση εκτυλίσσεται στη Νεφελώδη Πόλη, έναν τόπο βυθισμένο στη φτώχεια, τη διαφθορά και τον τρόμο που σπέρνει η εγκληματική οργάνωση «Τυχερά Κοράκια». Εκεί, τρία δεμένα αδέλφια που δεν μοιράζονται δεσμούς αίματος -η Τόσικο, ο Τζουν και η Μέι- ζουν εκτός νόμου, ζητώντας εκδίκηση για τη δολοφονία της γυναίκας που τα μεγάλωσε. Η μοίρα τους διασταυρώνεται με τον Χάρου, τον νεαρό διάδοχο του Αρχιπελάγους, ο οποίος αποστρέφεται την εξουσία της μητέρας του και επικοινωνεί με τα μαγικά Πνεύματα του Ήλιου. Στην παρέα προστίθεται και ο Θίο, ένας απρόθυμος μετανάστης-μισθοφόρος. Όταν η Τόσικο κλέβει ένα πολύτιμο μαργαριτάρι δράκου, πυροδοτείται μια αλυσίδα γεγονότων που θα ενώσει αυτούς τους διαφορετικούς ήρωες. Μέσα από μια ατμοσφαιρική περιπέτεια φαντασίας, η Ishiguro συνδυάζει την πολιτική ίντριγκα με το μαγικό στοιχείο. Και όλα αυτά, με το έργο να αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η συλλογική δράση των περιθωριοποιημένων μπορεί να κλονίσει ένα σάπιο καθεστώς.

Το έργο του Andrea Camilleri βασίζεται σε μια πραγματική ιστορία και μεταφέρει τον αναγνώστη στην αγροτική Σικελία από τα μέσα του 19ου αιώνα έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Το φυσικό τοπίο κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο: οι πέτρινες εκτάσεις, οι δύσβατοι λόφοι, τα βοσκοτόπια και η πλούσια βλάστηση συνθέτουν έναν κόσμο γεμάτο σκληρότητα αλλά και ομορφιά. Οι φιστικιές, τα δέντρα του σαμπούκου και τα εποχικά τραγούδια των κατοίκων προσδίδουν μια σχεδόν μαγική διάσταση στην αφήγηση. Στο επίκεντρο βρίσκεται η οικογένεια Σάκκο. Πρώτος εμφανίζεται ο πατριάρχης Λουίτζι Σάκκο, ένας εργατικός και ευφυής άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στη γη. Οι απόγονοί του συνεχίζουν την παράδοση της σκληρής δουλειάς, ενώ παράλληλα υιοθετούν σοσιαλιστικές ιδέες. Η μετανάστευση στην Αμερική και η συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σημαδεύουν τη ζωή τους. Καθώς η Μαφία ισχυροποιείται και συνεργάζεται με διεφθαρμένους πολιτικούς, οι πέντε αδελφοί Σάκκο βιώνουν την καταπίεση και την αδικία. Αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να ζήσουν ως καταδιωκόμενοι. Μέσα σε ένα κράτος ανίκανο να τους προστατεύσει, επιλέγουν να αντισταθούν ένοπλα στους μαφιόζους. Έτσι μετατρέπονται σε παράνομους εκδικητές, σύμβολα αντίστασης απέναντι στη βία, την ανομία και τη σιωπή της ομερτά. Το βιβλίο αποτελεί ταυτόχρονα οικογενειακό χρονικό, ιστορική μαρτυρία και ένα οξυδερκές πολιτικό σχόλιο.

Το αστυνομικό μυθιστόρημα της Camilla Lackberg αποτελεί τη δωδέκατη προσθήκη στη διάσημη σειρά της Φιελμπάκα.  Η ιστορία μάς μεταφέρει ξανά στο ειδυλλιακό αλλά γεμάτο σκοτεινά μυστικά σουηδικό ψαροχώρι, όπου η συγγραφέας Ερίκα Φαλκ και ο αστυνομικός σύζυγός της, Πάτρικ Χέντστρεμ, έρχονται αντιμέτωποι με ένα έγκλημα του παρελθόντος. Η πλοκή πυροδοτείται όταν η αστυνομία κάνει μια μακάβρια ανακάλυψη. Όλα δείχνουν πως βρέθηκαν τα ίχνη της Σοφί Ρούντμπεργ, μιας δημοφιλούς μαθήτριας που είχε εξαφανιστεί μυστηριωδώς πριν από τριάντα χρόνια. Η ξαφνική αυτή εξέλιξη αναστατώνει την τοπική κοινωνία, καθώς η έρευνα του Πάτρικ και της ομάδας του στο τμήμα του Τάνουμσχεντε φέρνει στο φως θαμμένες αλήθειες. Παράλληλα, η Ερίκα εμπλέκεται στην υπόθεση, προσπαθώντας να συνδέσει τα κομμάτια του παζλ, ενώ κάποιος στην κοινότητα είναι διατεθειμένος να σκοτώσει ξανά για να κρατήσει το μυστικό κρυφό.

Η συγγραφέας ξεδιπλώνει με μαεστρία ένα κλασικό nordic noir ατμοσφαιρικό θρίλερ, εστιάζοντας στην ψυχολογία των χαρακτήρων και στο πώς οι αμαρτίες του χθες επηρεάζουν το σήμερα. Το έργο καθηλώνει με τις συνεχείς ανατροπές του, αποδεικνύοντας γιατί η Camilla Lackberg θεωρείται η «Αγκάθα Κρίστι της Σουηδίας».