«Η κίνηση του ίππου»: Κομψοτέχνημα από τον Αντρέα Καμιλλέρι

Η συνεισφορά του στην εξέλιξη της αστυνομικής λογοτεχνίας ήταν τέτοια που θα την άλλαζε οριστικά ως είδος. Και αυτό μπορεί να ειπωθεί, χωρίς την παραμικρή διάθεση υπερβολής. Στην ουσία, ο Αντρέα  Καμιλλέρι (1925-2019) μαζί με τον Ισπανό ομότεχνό του Μανουέλ Βάσκεθ Μονταλμπάν, τον Μασσαλό Ζαν-Κλοντ Ιζό και τον δικό μας Πέτρο Μάρκαρη, είναι υπεύθυνοι για ό,τι αποκαλείται και μελετάται πλέον ως «αστυνομικό μεσογειακό μυθιστόρημα». Ένα είδος που, πέραν των συγκεκριμένων μοτίβων που συναντάμε σε κάθε νουάρ αφήγημα, χαρακτηρίζεται και από κάτι ακόμα: μία διάχυτη κοινωνικοπολιτική ανησυχία.

Πράγματι, οι συγκεκριμένοι συγγραφείς χρησιμοποιούν την (προσεκτικά σκηνοθετημένη) αστυνομική πλοκή, περίπου ως μία πρόφαση – ως το όχημα για να αναδείξουν, να θίξουν και να στηλιτεύσουν τα κακώς κείμενα της εποχής τους. Σαφώς και έχει σημασία σε κάθε ιστορία ποιος είναι ο δολοφόνος και ο τρόπος με τον οποίο διέπραξε το έγκλημα, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύεται με αδρές γραμμές το περιβάλλον στο οποίο διαπράχθηκε το έγκλημα – οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, πίσω από αυτό.

Αυτή από μόνη της είναι μία σπουδαία καινοτομία στην ανανέωση του αστυνομικού μυθιστορήματος – κάτι που ο Αντρέα Καμιλλέρι δεν έπαψε ποτέ να πραγματοποιεί με απαράμιλλο στιλ, θαυμαστή οξυδέρκεια και ένα αίσθημα ευθύνης. Αν και έμελλε να αποκτήσει παγκόσμια φήμη ως συγγραφέας, προηγουμένως είχε ασχοληθεί με το θέατρο – και πάλι με επιτυχία! Λάτρης του Μπέκετ και του Πιραντέλο, αφοσιώθηκε στη θεατρική σκηνοθεσία πολλών έργων τους. Μάλιστα, ο Καμιλλέρι πρώτος έφερε στην Ιταλία το θέατρο του παραλόγου του Σάμουελ Μπέκετ, ανεβάζοντας -το 1958 στην Ρώμη- το κλασικό, πια, έργο «Το τέλος του παιχνιδιού».

Επίσης, είχε συμβάλλει στη δημιουργία τηλεοπτικών σειρών για τη RAI, όπως ο «Επιθεωρητής Μεγκρέ», όπου πρωταγωνιστεί ο περίφημος ντετέκτιβ που δημιούργησε ο Ζορζ Σιμενόν. Ήταν από αυτήν την ενασχόλησή του με το θέατρο και την τηλεόραση που έμαθε την τέχνη να δημιουργεί «ζωντανούς» διαλόγους. Παράλληλα, δεν έπαψε ποτέ να διαβάζει μανιωδώς αστυνομική λογοτεχνία και κάποια στιγμή γνώρισε τον Μανουέλ Βάσκεθ Μονταλμπάν. Ο Καμιλλέρι εντυπωσιάστηκε τόσο από το έργο του Ισπανού συγγραφέα, ώστε όταν το 1994 άρχισε να γράφει τα δικά του αστυνομικά μυθιστορήματα ονόμασε τον πρωταγωνιστή του Μονταλμπάνο – τιμής ένεκεν.

Ο επιθεωρητής Σάλβο Μονταλμπάνο είναι ένας αντιήρωας, ένας χαρακτήρας με ηθική υπόσταση που κινείται μέσα σε έναν ανήθικο κόσμο, με λαθρεμπόρους, κλέφτες, μαφιόζους και πόρνες, προσπαθώντας να υπερασπιστεί ορισμένες ανθρώπινες αξίες σε έναν κόσμο που μοιάζει να παραπαίει. Απέναντι, όμως, στην ανοησία και την ωμή βία του εγκλήματος ο πρωταγωνιστής του Καμιλλέρι διαθέτει χιούμορ και, όποτε χρειαστεί, μία λεπτή, διαπεραστική ειρωνεία.

Όσο για τα μυθιστορήματα όπου πρωταγωνιστεί ο Μονταλμπάνο είναι γραμμένα σε ένα μεικτό γλωσσικό είδος. Από τη μία στα ιταλικά, που επιτρέπουν στους ήρωές του να μιλήσουν με έναν πιο καθωσπρέπει τρόπο. Και από την άλλη στη σιτσιλιάνικη διάλεκτο, που τους προσφέρει τη δυνατότητα να εκφράσουν με μία αμεσότητα τις πιο μύχιες σκέψεις τους. Κατά τα άλλα, ο Ιταλός συγγραφέας στις εξαιρετικές ιστορίες του δεν επινοούσε και πολλά πράγματα, απλώς αποδελτίωνε τις αστυνομικές ειδήσεις και όταν του ερχόταν μια πρωτότυπη ιδέα τροποποιούσε αναλόγως τα γεγονότα και καθόταν να γράψει – σχεδόν πάντα, εξαίρετα μυθιστορήματα. Κάπως έτσι, και στην περίπτωση του Αντρέα Καμιλλέρι, η τέχνη αντιγράφει τη ζωή.

Όσο για την «Κίνηση του ίππου», είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με μορφή «φαρσοκωμωδίας» και ταυτόχρονα ένα ιστορικό αφήγημα βασισμένο σε ένα πραγματικό γεγονός, όπως καταγράφεται στο «Politica e mafia in Sicilia» (1876) του Λεοπόλντο Φρανκέττι. Η υπόθεση ξετυλίγεται στη Μοντελούζα και τη Βιγκάτα, το φθινόπωρο του 1877, την εποχή που κυβερνούσε η ιστορική Αριστερά (στην πραγματικότητα δεν είχε καμία σχέση με κόμματα της αριστεράς), και στην κοινωνία υπήρχε έντονη δυσαρέσκεια εξαιτίας του συνεχιζόμενου, μισητού φόρου στα άλευρα.

Στην επαρχία της Μοντελούζα, λοιπόν, καλείται να υπηρετήσει ως επιθεωρητής μύλων ο Τζοβάννι Μποβάρα. Ο Μποβάρα, που μετακινείται μόνο με άλογο, στάλθηκε από την εφορία που εργάζεται ως λογιστής για να αντικαταστήσει τους συναδέλφους του, Τουττομπένε (τον έφαγαν τα ψάρια) και Μπεντικό (έγινε βορά των σκυλιών και ήταν συνονόματος με τον σκύλο στο βιβλίο «Ο Γατόπαρδος»). Για να καλυφθούν οι καταγγελίες του Μποβάρα κατά της διαφθοράς, στήνονται διάφορα σκηνικά. Ο επιθεωρητής πρέπει να προσέξει να μην πέσει στην παγίδα. Δεν ξέρει όμως πού να στηριχτεί. Μέχρι τη στιγμή που αποφασίζει να αντιμετωπίσει το «βρόμικο παιχνίδι» των αντιπάλων του χρησιμοποιώντας τα… δικά τους μέσα. 

Όλα αυτά, μπερδεύονται όμορφα μεταξύ τους, και ο Αντρέα Καμιλλέρι τα αφηγείται με ευρηματικότητα, χιούμορ υψηλής αισθητικής και ακτινωτούς συνειρμούς. Πάνω απ’ όλα, όμως, ο μετρ του μεσογειακού αστυνομικού μυθιστορήματος καταφέρνει και αποτυπώνει, με αδρές γραμμές, τον αστικό καθωσπρεπισμό και την υποκρισία που επίσης χαρακτηρίζουν την καλή πλην διεφθαρμένη κοινωνία. Και, για ακόμη μία φορά, το πραγματοποιεί με απαράμιλλο στιλ, θαυμαστή οξυδέρκεια και υψηλή αισθητική, με την αγωνία να διαπερνάει την αφήγηση, από άκρη σε άκρη – μέχρι την τελευταία σελίδα…

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ

Κατακαλόκαιρο σε μια άχρωμη μικρή πόλη. Πέρα από τις σπουδές μαθηματικών και παράλληλα τη δουλειά στο ταμείο ενός σουπερμάρκετ, η καθημερινή κολύμβηση τα βράδια στο ανοιχτό κολυμβητήριο είναι μία από τις ελάχιστες φωτεινές στιγμές στη ζωή της Τίλντα. Εκεί μπορεί να ξεφύγει λιγάκι από την καθημερινότητά της, όπου έχει να φροντίσει τη μικρή της αδερφή Ίντα και την αλκοολική μητέρα τους. Όνειρα για μια ελεύθερη και ξέγνοιαστη ζωή δεν επιτρέπει στον εαυτό της. Οι φίλοι της έχουν φύγει προ πολλού. Μόνο η Τίλντα έχει μείνει. Αλλά μια μέρα, τα πράγματα αλλάζουν. Στην Τίλντα προσφέρεται η προοπτική ενός διδακτορικού στο Βερολίνο, και τότε αρχίζει να διαγράφεται ένα μέλλον που υπόσχεται ελευθερία. Κι ύστερα εμφανίζεται ο Βίκτορ κι όλα μοιάζουν πιο όμορφα. Όμως ακριβώς τη στιγμή που η Τίλντα σχεδόν πιστεύει ότι τα πράγματα στη ζωή της μπορεί να φτιάξουν, τα πάντα απορρυθμίζονται. Το «22 διαδρομές» είναι ένα σκληρό και συγχρόνως τρυφερό, αστείο και δυνατό μυθιστόρημα για την ενηλικίωση, την αγάπη και την ευτυχία που μπορεί να βρει κανείς παρά τις αντιξοότητες.

Ναύπλιο, παραμονή Χριστουγέννων. Με αφορμή τη δολοφονία μιας δικηγόρου, ο Χάρης Κόκκινος έρχεται αντιμέτωπος με μια υπόθεση που δεν μοιάζει με καμία από όσες έχει χειριστεί. Οι απαντήσεις που αναζητά δεν κρύβονται σε κάποιο μεμονωμένο στοιχείο, αλλά στις σιωπές των ανθρώπων, στις σχέσεις τους που φθείρονται και στις οριακές τους επιλογές. Κι αν η υπόθεση τον οδηγεί στον τόπο του εγκλήματος, η αλήθεια αυτή τη φορά τον σπρώχνει κάπου πιο σκοτεινά: μέσα του. Ένα σύγχρονο κοινωνικό ψυχογράφημα για το αθέατο και παράλογο αυτής της γωνιάς της Μεσογείου, για τις ζωές που διαμορφώνονται στη σιωπή και για τους δεσμούς που μας δοκιμάζουν αποδεικνύοντας ότι ο πιο επικίνδυνος τόπος είναι εκεί όπου αγαπάμε.

Το παλιό βασίλειο της Ορσίνια βρίσκεται στην Κεντρική Ευρώπη, ανατολικά της Αυστρίας και βόρεια της Σλοβενίας. Είναι μια χώρα γεμάτη δάση, απέραντες αγροτικές εκτάσεις και κωμοπόλεις. Η πρωτεύουσά της, το Κρασνόι, απλώνεται στις όχθες του ποταμού Μόλσεν. Όπως και άλλες ευρωπαϊκές χώρες κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, η Ορσίνια βρισκόταν πάντα υπό την επιρροή της εκάστοτε μεγάλης ηπειρωτικής δύναμης που βρισκόταν πέρα από τα σύνορά της. Ωστόσο, στη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες της Ορσίνια», η διάσημη συγγραφέας Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν στρέφει το βλέμμα της μακριά από τη μεγάλη πολιτική σκηνή. Καταδεικνύει με μοναδικό τρόπο πώς οι ζωές, οι καθημερινές ανησυχίες και τα όνειρα των απλών, ελεύθερων κατοίκων της χώρας διαθέτουν την ίδια ακριβώς βαρύτητα και σημασία με τις μεγάλες διαμάχες, τις συμμαχίες και τις φιλόδοξες επιδιώξεις των μοναρχών και των δικτατόρων της Ευρώπης. Τα διηγήματα που απαρτίζουν τη συγκεκριμένη συλλογή ξεδιπλώνουν την ιστορία του τόπου σε ένα πολύ ευρύ χρονικό πλαίσιο. Η αφήγηση εκτείνεται από την πρώτη εμφάνιση της Ορσίνια ως ανεξάρτητου βασιλείου κατά τον δωδέκατο αιώνα, περνά μέσα από τις εσωτερικές και εξωτερικές δοκιμασίες της και καταλήγει στην τελική απορρόφησή της από το ανατολικό μπλοκ, αμέσως μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αλλά η φανταστική χώρα της Ορσίνιας λειτουργεί ως σύμβολο για τα μικρά κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που κονιορτοποιήθηκαν από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα και τον Ψυχρό Πόλεμο. Πρόκειται για αριστοτεχνικά διηγήματα που ξεχωρίζουν για τη λεπτή, ατμοσφαιρική και συναισθηματική τους γραφή.

Τι μπορεί να συμβεί όταν η επιθυμία κυριεύει τους άνδρες δύο οικογενειών που τις χωρίζει μια παλιά έχθρα και που, παρ’ όλα αυτά, μοιράζονται τις ίδιες προκαταλήψεις, τη μιζέρια και τη βία;
Γιοι φτωχών και εγκαταλελειμμένων ανδρών, ο Μαρσιάνο Μιράντο και ο Παχαρίτο Ταμάι υιοθετούν το πατρικό μίσος ως δικό τους. Εκτελούν την ίδια χορογραφία και επαναλαμβάνουν τα ίδια λόγια. Η συνουσία, η μάχη, η πικρία. Ωστόσο, ακόμα και μέσα σε αυτές τις φαινομενικά άκαμπτες πολιτισμικές δομές, η αγάπη και η επιθυμία παίρνουν τις δικές τους μορφές. Σε αυτό το βιβλίο, η Σέλβα Αλμάδα πλάθει με εξαιρετική ευαισθησία σύνθετους χαρακτήρες: ευφυείς, άγριους, απογοητευμένους, γεμάτους ζωντάνια, ακόμη και τρυφερούς. Ο ανδρικός κόσμος αποκαλύπτει σ’ αυτό το συγκλονιστικό μυθιστόρημα τα μυστικά του και θέτει υπό αμφισβήτηση τις αρχαϊκές του δομές. Η συγγραφέας αποφεύγει την επιείκεια, αλλά δεν τους καταδικάζει. Αφουγκράζεται τους διαλόγους τους, ξεδιπλώνει το τοπίο της ακτογραμμής όπου κατοικούν και αναπνέουν τον ζεστό αέρα της ατμόσφαιρας. Ανασυνθέτει τις ιστορίες τους και, ταυτόχρονα, τους δίνει την ελευθερία να τις αγνοήσουν. Από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο, φαίνεται να υπονοεί, δεν υπάρχει μόνο ένας δρόμος.