«Δεν μπορείς να κρυφτείς»: ένα επιδέξιο ζοφερό θρίλερ, με ιδανικό σκηνικό το ισλανδικό τοπίο

Υπάρχουν κάποιες βασανιστικές εμμονές που συναντάει κανείς στις χώρες της Σκανδιναβίας και οι οποίες απεικονίζονται τρομακτικά, σχεδόν παραισθητικά, ήδη από την εποχή του Ίψεν, του Στρίνμπεργκ, αλλά και του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν μέσα σε κορυφαία έργα – εμμονές που  περιλαμβάνουν το σεξ, τον ζόφο της ανθρώπινης ψυχής, τη βία και την παράνοια. Πάντως, όλα αυτά δεν έκαναν την εμφάνισή τους ξαφνικά και απροσδόκητα.

Είναι καθοριστική η παρουσία της βίας στη σκανδιναβική μυθολογία, καθώς και η αποκάλυψη σκοτεινών και επικίνδυνων μυστικών στα πλέον σημαντικά έργα του 19ου και του εικοστού αιώνα στη λογοτεχνία, το θέατρο και τον κινηματογράφο.  Μάλιστα, η βία και τα ζοφερά μυστικά βρίσκονται στον πυρήνα αυτού του ιδιαίτερου λογοτεχνικού είδους: στη σκανδιναβική αστυνομική λογοτεχνία. Και, βέβαια, το ψυχρό κλίμα, οι κλειστές πόρτες, το βαρύ ποτό, οι μεγάλες νύχτες και τα καταπιεσμένα συναισθήματα, συνθέτουν το τέλειο σκηνικό για μια ικανή αστυνομική ιστορία.

Αλλά πέρα από τα μυστικά, τα εγκλήματα και την όποια διαλεύκανσή τους, το σκανδιναβικό αστυνομικό μυθιστόρημα χαρακτηρίστηκε εξαρχής και από μία επιπλέον παράμετρο: την επανεξέταση του ιστορικού παρελθόντος και την αποκάλυψη συμβάντων που έχουν αποσιωπηθεί από την επίσημη Ιστορία. Πράγματι, οι Σκανδιναβοί συγγραφείς -στο πλαίσιο της ευρύτερης συζήτησης περί ιστορίας που ξεκίνησε έπειτα από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου- ανασυνθέτουν δημιουργικά τους εθνικούς τους μύθους για τον πόλεμο – συχνά, αποδομώντας την Ιστορία!

Στον «Κοκκινολαίμη», για παράδειγμα, ο Τζο Νέσμπο αναδεικνύει την υπόθεση της αντίστασης στη Νορβηγία κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ο Αρναλδουρ Ινδρίδασον μιλάει για την ισλανδική εκδοχή του ίδιου πολέμου στη «Σιωπή του Τάφου». Όσο για τον Στιγκ Λάρσον, ήταν ο πρώτος που με την περίφημη τριλογία του -«Το κορίτσι που έπαιζε με τη φωτιά», «Το κορίτσι με το τατουάζ» και «Το κορίτσι στη φωλιά της σφήγκας»- θα μετέθετε τη στενά αστυνομική θεματολογία σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο.

Εάν αναρωτηθεί κανείς για την προέλευση αυτών των ιδιαιτεροτήτων, θα πρέπει να εστιάσει σε αυτό καθ’ αυτό το σκανδιναβικό μοντέλο το οποίο εμπεριέχει μία πληθώρα από θετικά και αρνητικά στερεότυπα και από… ετερώνυμα που έλκονται: ένα θαυμαστό κοινωνικό κράτος μαζί με έναν ακραίο κρατικό παρεμβατισμό, έναν παράδεισο σεξουαλικής ανεκτικότητας αλλά και μία κόλαση αποπνικτικής κοινωνικής ομοιομορφίας, εξαιρετικά επίπεδα διαβίωσης και υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών!

Αλλά η εισαγωγή κοινωνικών θεμάτων στις ιστορίες είναι, ίσως, το κατεξοχήν χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου λογοτεχνικού είδους: Η ξενοφοβία, η μετανάστευση, η έλλειψη αποδοχής και οι ταξικές διαφορές παρουσιάζονται είτε μέσα από τις περιπέτειες των ηρώων είτε στο γενικότερο πλαίσιο του μυθιστορήματος. Απ’ τη μία, εκφράζουν τις απόψεις του συγγραφέα, απ’ την άλλη όμως αναδεικνύουν εν μέρει άγνωστες κοινωνικές πτυχές και -ταυτόχρονα- μας οδηγούν σε βαθιά κρυμμένα μυστικά της ευημερούσας και οργανωμένης κοινωνίας των αναπτυγμένων σκανδιναβικών χωρών.

Ήταν, πάντως, η δολοφονία του Σουηδού πρωθυπουργού Όλαφ Πάλμε τον Φεβρουάριο του 1986 που προκάλεσε ένα τεράστιο σοκ, ένα βαθύ τραύμα στο σώμα της Σουηδίας, αλλά και ένα κύμα εκδόσεων αστυνομικών μυθιστορημάτων, για να προκύψουν έτσι τα βιβλία του Στιγκ Λάρσον που δημιούργησαν μία πλημμυρίδα έκδοσης παρόμοιων έργων – μία σχολή. Σε αυτά τα μυθιστορήματα διαβάζουμε για κατά συρροήν δολοφόνους, θρησκευτικές σέχτες, παλιούς και νέους ναζί, πόρνες και σωματέμπορους, ψυχοπαθείς που εμπλέκονται σε τρομαχτικές ιστορίες φόνων, ακρωτηριασμών, βιασμών, ακόμα και σε κακοποιήσεις παιδιών.

Με όχημα τα αστυνομικά μυθιστορήματα, εξετάζονται σημαντικά κοινωνικά και πολιτικά θέματα. Την ίδια στιγμή, υπάρχει συνήθως ένας ντετέκτιβ που πασχίζει να καταλάβει τα κίνητρα που οδήγησαν στο έγκλημα και να γνωρίσει όλες τις πτυχές του μυστηρίου, τις μύχιες σκέψεις του ενόχου, τον πόνο τον οικογενειών, την αποσιωπημένη συλλογική ευθύνη. Και στο τέλος, δεν μένει τίποτα κρυφό: όχι μόνο εντοπίζεται ο ένοχος, αλλά και όλες οι οδυνηρές ενοχές μιας ολόκληρης κοινωνίας που ζούσε μέσα στην υποκρισία.

Τα μυθιστορήματα της Ισλανδής συγγραφέως Ίρσα Σιγκουρδαρντότιρ κάνουν αυτό ακριβώς, ενώ την ίδια στιγμή καταφέρνουν και  διακρίνονται για τη σύνθετη δομή τους, τις συνεχείς ανατροπές, την έντονη δράση, τις απρόβλεπτες αποκαλύψεις και τις έντονες κοινωνικές προεκτάσεις. Το τελευταίο του μυθιστόρημα με τίτλο «Δεν μπορείς να κρυφτείς» όχι μόνο δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά πηγαίνει ακόμη πιο μακριά, με την -ενίοτε ανατριχιαστική- ευρηματικότητά της. 

Η ιστορία ξεκινά με μια φαινομενικά απλή υπόθεση: μια γυναίκα βρίσκεται άγρια δολοφονημένη σε ένα απομονωμένο σπίτι στην Ισλανδία. Σύντομα, όμως, γίνεται σαφές ότι τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. Η έρευνα φέρνει στο φως μυστικά που συνδέονται με το παρελθόν του σπιτιού και των ανθρώπων που το κατοίκησαν, ενώ οι πρωταγωνιστές καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τον δολοφόνο, αλλά και τις προσωπικές τους σκιές.

Παράλληλα με την αστυνομική πλοκή, η συγγραφέας ξεδιπλώνει μια δεύτερη ιστορία που αφορά μια οικογένεια η οποία μετακομίζει σε ένα απομονωμένο φιόρδ, αναζητώντας μια νέα αρχή. Ωστόσο, η απομόνωση, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες και μια σειρά από ανεξήγητα γεγονότα δημιουργούν ένα κλίμα ασφυκτικής αγωνίας. Οι δύο αφηγηματικές γραμμές εξελίσσονται παράλληλα, μέχρι που τελικά συγκλίνουν με τρόπο ανατρεπτικό.

Η γραφή είναι λιτή αλλά έντονη, εστιάζοντας στην ψυχολογία των χαρακτήρων και στις λεπτές αποχρώσεις του φόβου. Ο πρωτότυπος ισλανδικός τίτλος του βιβλίου είναι αναφορά στον πρώτο στίχο ενός γνωστού ισλανδικού παιδικού τραγουδιού: «Lok, lok og laes» δηλαδή «κλείσε, κλείσε και κλείδωσε».

Η Ίρσα Σιγκουρδαρντότιρ αξιοποιεί το άγριο ισλανδικό τοπίο ως ενεργό στοιχείο της αφήγησης, ενισχύοντας την αίσθηση κινδύνου και μοναξιάς, με την πλοκή να αξιοποιεί θέματα όπως η ενοχή, η μνήμη και οι συνέπειες των πράξεων, αναδεικνύοντας με μαεστρία κάτι που δεν παύει ποτέ να εκπλήσσει: το πώς το παρελθόν, μπορεί να στοιχειώνει και να προδιαγράφει το παρόν, σαν να πρόκειται για ένα εφιαλτικό, προσεκτικά καταρτισμένο σχέδιο, από το είναι αδύνατον να αποδράσεις.

Κατά τα άλλα, συγγραφέας κινεί τα νήματα της ιστορίας της ως βιρτουόζος, όπου όλα συνθέτουν μια εξαιρετική παρτιτούρα με απρόβλεπτες παραμέτρους που σχετίζονται με την ανάγκη για επιβίωση και, εν τέλει, για δικαιοσύνη και για κάθαρση – όλα κομμάτια παρμένα από μία τραγωδία, με απρόβλεπτο τέλος…

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ

 Η αφήγηση ξεκινά το 2014, όταν σε ένα πάρτι γενεθλίων η Βίβιεν Μπλάντυ γίνεται μάρτυρας μιας ξεχωριστής στιγμής: ο σύζυγός της, Φράνσις, απαγγέλλει το ποίημα «Μια κορόνα για τη Βίβιεν». Η απαγγελία μαγνητίζει τους παρευρισκόμενους και καταγράφεται ως ένα σπουδαίο λογοτεχνικό γεγονός. Ωστόσο, το ποίημα δεν διασώζεται· δεν υπάρχει κανένα αντίγραφο, και με τα χρόνια μετατρέπεται σε έναν θρύλο που απασχολεί ερευνητές και αναγνώστες. Η ιστορία μεταφέρεται έναν αιώνα μετά, το 2119, σε ένα δραματικά αλλαγμένο Ηνωμένο Βασίλειο. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας έχει κατακλύσει τις πεδινές περιοχές, μετατρέποντας τη χώρα σε ένα αρχιπέλαγος νησιών. Οι επιζώντες ζουν με τη μνήμη ενός χαμένου πολιτισμού, πλούσιου σε εμπειρίες και δυνατότητες που πλέον μοιάζουν απρόσιτες. Κεντρικός ήρωας είναι ο Τομ Μέτκαλφ, ερευνητής σε πανεπιστήμιο ενός από αυτά τα νησιά. Μελετώντας αρχεία του παρελθόντος, γοητεύεται από την ελευθερία της ζωής πριν την καταστροφή. Όταν ανακαλύπτει τυχαία ένα στοιχείο που ίσως οδηγήσει στο χαμένο ποίημα, ξεκινά μια έρευνα που αποκαλύπτει περίπλοκες ερωτικές σχέσεις και ένα έγκλημα. Καθώς προχωρά, οι βεβαιότητές του καταρρέουν, θέτοντας υπό αμφισβήτηση όσα πίστευε ότι γνώριζε για την αλήθεια και την ιστορία. Ένα αριστοτεχνικό μυθιστόρημα του Ian McEwan που συνδυάζει ιδανικά το λογοτεχνικό μυστήριο με τη δυστοπική φαντασία.

Ένας ανώνυμος εικοσάχρονος αφηγείται ή, ίσως, εξομολογείται. Στο απομονωμένο του χωριό τα πάντα έχουν απόκοσμη στασιμότητα, το μόνο που μεταβάλλεται είναι ο χρόνος. Στο πατρικό του σπίτι, όπου ζει με τη γιαγιά και τη συναισθηματικά νεκρή μητέρα του, επικρατεί μια ατμόσφαιρα πένθους από τότε που ήταν παιδί. Ευτυχώς, όμως, έχει τα «Άλογα», μια συμμορία νεαρών αγοριών που πολεμάνε την πλήξη σκίζοντας τους επαρχιακούς δρόμους με τις μηχανές τους. Ευτυχώς έχει και τον καλύτερό του φίλο, τον αρχηγό των «Αλόγων», τον όμορφο, πλούσιο και ευγενικό Ν. Ο Ν., μανιώδης αναγνώστης ο ίδιος, του χαρίζει για τα γενέθλιά του ένα βιβλίο που τον κάνει να δει τον εαυτό του και τη ζωή με άλλο βλέμμα, τη μέρα που αλλάζει ο κόσμος, την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Η σχέση των δυο αγοριών είναι πιο περίπλοκη από όσο μπορούν να παραδεχτούν. Ένα μυθιστόρημα για τα ασαφή όρια ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψέμα, για τη σύγχυση και τις εντάσεις της νεότητας και την εξερεύνηση της σεξουαλικότητας στην ελληνική επαρχία των αρχών του αιώνα μας. 

Σε μια μικρή πόλη της Σικελίας, δυο ευυπόληπτοι άντρες, ο φαρμακοποιός Μάνο και ο γιατρός Ρόσο, δολοφονούνται ενώ έχουν βγει για κυνήγι μια καλοκαιρινή μέρα. Καθώς ο Μάνο είχε λάβει πρόσφατα ένα ανώνυμο απειλητικό γράμμα, οι Αρχές βιάζονται να αποδώσουν το έγκλημα σε ερωτική αντιζηλία και να κουκουλώσουν την υπόθεση.
Μόνο ο καθηγητής Πάολο Λαουράνα πιστεύει πως κάτι άλλο κρύβεται πίσω από αυτή την ιστορία. Αλλά στην προσπάθειά του να βρει την αλήθεια θα ακουμπήσει ένα πλέγμα δοσοληψίας και διαφθοράς, ενοχλώντας τους ισχυρούς της περιοχής. Ο Leonardo Sciascia, από τους σημαντικότερους συγγραφείς της Ιταλίας του 20ού αιώνα, εικονογραφεί εξαιρετικά τον μικρόκοσμο μιας επαρχιακής πόλης, με τα πάθη, τα κουτσομπολιά, τα κοινά μυστικά και τα κακώς κείμενα που δεν θίγει κανείς. Και αφήνει να φανεί το σκοτεινό πρόσωπο μιας Σικελίας δέσμιας του εγκλήματος και της ομερτά. Ένα μυθιστόρημα-σταθμός για την ιταλική αστυνομική λογοτεχνία, από τα πρώτα που έθιξαν το θέμα της παντοδύναμης μαφίας και της καταστροφικής επιρροής της στην κοινωνία της Ιταλίας.

Στο Κάιρο της δεκαετίας του ογδόντα, ένας νέος γιατρός κάνει τη ζωή που όλοι περιμένουν από κείνον. Θα ακολουθήσει το επάγγελμα του πατέρα του, θα κληρονομήσει το ιατρείο του και την πελατεία του, θα κάνει τα πράγματα που πρέπει. Ο Ταρέκ δεν έχει χρόνο για σκέψεις και ερωτήματα. Μια τυχαία συνάντηση όμως θα κλονίσει τον γάμο του, την καριέρα του, ακόμα και τις βεβαιότητές του, και θα τον αναγκάσει να φύγει. Από τη λεβαντίνικη κοινότητα της Αιγύπτου στους σκληρούς χειμώνες του Μόντρεαλ, από την ηγεμονία του Νάσερ στην αυγή ενός νέου αιώνα, ο Ταρέκ φεύγει, περιπλανιέται και αναπολεί. Συνειδητοποιεί όμως ότι χιλιάδες μίλια μακριά, κάποιος συγκεντρώνει τα κεφάλαια της ιστορίας του και προσπαθεί να ανασυνθέσει, κομμάτι κομμάτι, την πορεία της ζωής του. Ιστορία μιας απουσίας και μιας πιθανής συμφιλίωσης, το Όσα ξέρω για σένα σκιαγραφεί το τρυφερό πορτρέτο μιας οικογένειας και μιας κοινωνίας που μεταμορφώνεται δραστικά. Το πρώτο μυθιστόρημα του Eric Chacour αποκαλύπτει έναν συγγραφέα με εκλεπτυσμένη γλώσσα, ευαισθησία και βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης φύσης.