Η βία κατά των γυναικών και το σκανδιναβικό παράδοξο

Σχεδόν μία στις τρεις γυναίκες στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υποστεί σωματική βία, απειλές ή σεξουαλική βία από την ηλικία των 15 ετών και μετά. Πρόκειται για περίπου 50 εκατομμύρια γυναίκες, σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έρευνα της ΕΕ για την έμφυλη βία, η οποία βασίστηκε σε περισσότερες από 114.000 συνεντεύξεις. 

Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία δεν είναι μόνο το μέγεθος του προβλήματος, αλλά και το γεγονός ότι παραμένει σχεδόν αμετάβλητο. Η πρώτη πανευρωπαϊκή έρευνα, που πραγματοποιήθηκε πριν από δέκα χρόνια, είχε καταγράψει παρόμοια ευρήματα. Όπως ανέφερε και ο διευθυντής του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), «δέκα χρόνια μετά, εξακολουθούμε να βλέπουμε τα ίδια σοκαριστικά επίπεδα βίας». 

Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, εξετάζεται κατά πόσο είναι εφικτός ο στόχος 5.2 των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, ο οποίος προβλέπει την εξάλειψη κάθε μορφής βίας κατά των γυναικών και των κοριτσιών έως το 2030. 

Το συμπέρασμα είναι απογοητευτικό: με τους σημερινούς ρυθμούς, ο στόχος δεν πρόκειται να επιτευχθεί έως το 2030. 

Ένα πρόβλημα που δεν υποχωρεί 

Η εικόνα στην Ευρωπαϊκή Ένωση συμβαδίζει με τα παγκόσμια στοιχεία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) χαρακτηρίζει τη βία κατά των γυναικών ζήτημα δημόσιας υγείας «διαστάσεων πανδημίας». 

Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις του ΠΟΥ, που δημοσιεύθηκαν το 2025, περίπου το 30,4% των γυναικών παγκοσμίως, δηλαδή σχεδόν 840 εκατομμύρια, έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία κάποια στιγμή στη ζωή τους. 

Τα ποσοστά αυτά παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητα εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες. Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η πρόοδος που έχει σημειωθεί είναι ελάχιστη και πολύ αργή, ενώ πιθανότατα η πραγματική έκταση του προβλήματος είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς πολλές γυναίκες δεν καταγγέλλουν την κακοποίηση που έχουν υποστεί. Επιπλέον, μορφές βίας όπως η ψυχολογική κακοποίηση, ο εξαναγκαστικός έλεγχος, η οικονομική βία και η διαδικτυακή παρενόχληση δεν αποτυπώνονται πάντα επαρκώς στις στατιστικές. 

Το «σκανδιναβικό παράδοξο» 

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της έρευνας αφορά τις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά βίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 2024, το ποσοστό των γυναικών που έχουν υποστεί βία φτάνει το 57% στη Φινλανδία, το 52% στη Σουηδία και το 47% στη Δανία, όταν ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέρχεται στο 30,7%. 

Πρόκειται για χώρες που συγκαταλέγονται στις πιο ανεπτυγμένες παγκοσμίως και βρίσκονται σταθερά στις πρώτες θέσεις των διεθνών δεικτών ισότητας των φύλων. 

Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «σκανδιναβικό παράδοξο» και αμφισβητεί την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι η οικονομική ανάπτυξη και η ισότητα των φύλων αρκούν από μόνες τους για να μειώσουν τη βία κατά των γυναικών. Αν και αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις, αποδεικνύεται ότι δεν είναι από μόνες τους αρκετές. 

Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι: αν ακόμη και οι πιο ισότιμες κοινωνίες του κόσμου δεν καταφέρνουν να περιορίσουν αποτελεσματικά τη βία κατά των γυναικών, ποιες είναι οι προοπτικές για τις υπόλοιπες χώρες; 

Οι νεότερες γυναίκες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο 

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι γυναίκες ηλικίας 18 έως 29 ετών δηλώνουν ότι έχουν βιώσει βία σε υψηλότερα ποσοστά από τον γενικό πληθυσμό. Το ίδιο μοτίβο είχε καταγραφεί και πριν από δέκα χρόνια, χωρίς να παρατηρείται ουσιαστική βελτίωση. 

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι νεότερες γενιές μεγάλωσαν με περισσότερη ενημέρωση γύρω από την ισότητα των φύλων και με περισσότερες εκστρατείες ευαισθητοποίησης από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Αν τα σημερινά μέτρα πρόληψης ήταν πραγματικά αποτελεσματικά, τα στοιχεία θα έδειχναν αισθητή μείωση των περιστατικών. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από τα διαθέσιμα δεδομένα. 

Παράλληλα, η μορφή της βίας εξελίσσεται. Η εξάπλωση των ψηφιακών τεχνολογιών έχει δημιουργήσει νέους τρόπους παρενόχλησης και κακοποίησης, όπως η διαδικτυακή παρακολούθηση, οι απειλές μέσω κοινωνικών δικτύων, οι εκβιασμοί με προσωπικό υλικό, η δημοσιοποίηση προσωπικών φωτογραφιών χωρίς συναίνεση και η δημιουργία ψεύτικου πορνογραφικού υλικού με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης. Αν και αυτές οι πρακτικές δεν συνεπάγονται άμεση σωματική βία, διευκολύνουν την κακοποίηση και καθιστούν δυσκολότερη την προστασία των θυμάτων. 

Υπάρχουν λύσεις, αλλά δεν εφαρμόζονται επαρκώς 

Παρά τη σοβαρότητα του προβλήματος, οι επιστήμονες τονίζουν ότι υπάρχουν πλέον αποτελεσματικές στρατηγικές πρόληψης. 

Το επικαιροποιημένο πλαίσιο RESPECT Women του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας συγκεντρώνει τις πιο τεκμηριωμένες πρακτικές, όπως η ενδυνάμωση των γυναικών, η αλλαγή επιβλαβών κοινωνικών αντιλήψεων για τα φύλα, η ενίσχυση των υπηρεσιών υποστήριξης των θυμάτων και η αντιμετώπιση της φτώχειας. 

Ωστόσο, καμία μεμονωμένη παρέμβαση δεν αρκεί. Η αποτελεσματική πρόληψη απαιτεί συνδυασμένες δράσεις σε ατομικό, κοινωνικό και θεσμικό επίπεδο. Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με τους ερευνητές, δεν είναι η έλλειψη γνώσης, αλλά η αδυναμία εφαρμογής των μέτρων με συνέπεια και επαρκή χρηματοδότηση. 

Συχνά θεσπίζονται νέοι νόμοι ή ξεκινούν ενημερωτικές εκστρατείες, χωρίς όμως να συνοδεύονται από τους απαραίτητους πόρους ή από ουσιαστικούς μηχανισμούς εφαρμογής και ελέγχου. 

Μια κρίση με διαστάσεις πανδημίας 

Αν και ο στόχος του ΟΗΕ για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών έως το 2030 μοιάζει πλέον δύσκολα εφικτός, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί. 

Ένα πρόβλημα που επηρεάζει εκατοντάδες εκατομμύρια γυναίκες σε ολόκληρο τον κόσμο δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα δημόσιας πολιτικής. 

Όπως επισημαίνεται στη μελέτη, όταν ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με άλλες μεγάλες υγειονομικές κρίσεις, κινητοποιούνται άμεσα η επιστημονική κοινότητα, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί. Η βία κατά των γυναικών απαιτεί την ίδια αποφασιστικότητα, με μακροπρόθεσμες επενδύσεις, ισχυρότερες πολιτικές πρόληψης και ουσιαστική λογοδοσία. 

Το λεγόμενο «σκανδιναβικό παράδοξο» αποδεικνύει ότι η οικονομική ευημερία και η ισότητα των φύλων, όσο σημαντικές κι αν είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για να εξαλειφθεί η βία. Για να γίνει πράξη ο στόχος, απαιτούνται στοχευμένες, διαρκείς και μετρήσιμες παρεμβάσεις, αντίστοιχες με το μέγεθος της κρίσης. 

Πηγή: The Conversation