Τα νεκροταφεία φαλαινών που μεταμορφώνουν τον βυθό των ωκεανών

Στα παγωμένα νερά της ανατολικής Γροιλανδίας, ένας φωτογράφος αντίκρισε ένα μοναδικό θέαμα: δεκάδες οστά φαλαινών να βρίσκονται στον ρηχό βυθό, δημιουργώντας ένα «νεκροταφείο» που αποκαλύπτει τη βαθιά σύνδεση ανάμεσα στον θάνατο ενός ζώου και στη δημιουργία νέας ζωής στον ωκεανό.

Ο Άλεξ Ντόσον κατέγραψε ένα μοναδικό θέαμα: ένα σημείο όπου τα σώματα φαλαινών βρίσκονται στα ρηχά νερά, αντί να καταλήξουν φυσιολογικά στον βαθύ ωκεανό. Οι εικόνες αυτές αφηγούνται την ιστορία ενός θαλάσσιου κόσμου που στερείται πολύτιμα θρεπτικά συστατικά και ολόκληρων οικοσυστημάτων που δεν θα προλάβουν ποτέ να δημιουργηθούν.

Στην ανατολική Γροιλανδία, ο Ντόσον βούτηξε στον ωκεανό μέσα από μια τρύπα που είχε ανοιχτεί στον πάγο της θάλασσας. Καθώς βυθίστηκε στο σκοτάδι κάτω από την παγωμένη επιφάνεια, μόλις λίγα μέτρα πιο κάτω αντίκρισε έναν μαζικό τάφο από σφαγμένες φάλαινες μινκ. Για να φτάσει στο σημείο της κατάδυσης χρειάστηκε μία ώρα διαδρομής, με τα πόδια και με χιονοσκούτερ. Η θερμοκρασία έφτανε τους -20 βαθμούς Κελσίου και η ομάδα αντιμετώπιζε ισχυρούς ανέμους.

Alex Dawson

«Είχαμε πολύ εξοπλισμό», λέει ο Ντόσον, ένας διεθνώς αναγνωρισμένος υποβρύχιος φωτογράφος. «Ήμασταν έξι δύτες, με έξι σετ καταδυτικού εξοπλισμού. Υπήρχαν κάμερες, τρόφιμα και όλα τα απαραίτητα για την ημέρα – εξοπλισμός ασφαλείας, τρυπάνια για τον πάγο και πολλά ακόμη». Ο εξοπλισμός τοποθετήθηκε σε ένα έλκηθρο που τραβούσε το χιονοσκούτερ, ενώ η ομάδα προχωρούσε πεζή. «Όταν περπατούσες, αν δεν φορούσες χιονοπέδιλα, περνούσες μέσα από το λεπτό στρώμα πάγου και βυθιζόσουν σχεδόν μέχρι τα γόνατα στο νερό, σε κάθε βήμα», περιγράφει.

Όταν έφτασαν στο σημείο, χρειάστηκαν ώρες για να δημιουργήσουν το άνοιγμα στον πάγο. Η είσοδος προς τον ωκεανό κάτω από την παγωμένη επιφάνεια ήταν μια μικρή τριγωνική τρύπα, κομμένη με το χέρι μέσα από πάγο πάχους περίπου ενός μέτρου. «Προσπαθήσαμε να απομακρύνουμε όσο περισσότερη παγωμένη λάσπη μπορούσαμε από την τρύπα», λέει. Στη συνέχεια ο Ντόσον, φορώντας τη βαριά στεγανή στολή του, την κουκούλα και τα γάντια του, ήταν ο πρώτος που μπήκε στο νερό.

Αυτό που ανακάλυψε κάτω από τα κύματα δεν ήταν μόνο εντυπωσιακό, αλλά και ανησυχητικό.

Οι φάλαινες, όταν ζουν, αλλάζουν το περιβάλλον τους. Το ίδιο συμβαίνει και μετά τον θάνατό τους, καθώς αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες διαμόρφωσης των οικοσυστημάτων του βυθού. Όμως στην ανατολική Γροιλανδία, κόκαλα που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα είχαν καταλήξει στον βαθύ πυθμένα του ωκεανού, παρέμεναν εγκλωβισμένα στα ρηχά νερά. «Ένιωθα ότι το πρόσωπό μου πάγωνε», περιγράφει ο Ντόσον. «Το κρύο ήταν ακραίο».

Alex Dawson

Η Άννα φον Μπότιχερ, την οποία ο Ντόσον θα φωτογράφιζε να κολυμπά ανάμεσα στα οστά των φαλαινών, μπήκε επίσης στο νερό. Η πρωταθλήτρια ελεύθερης κατάδυσης φορούσε μόνο μια στολή πάχους 5 χιλιοστών για να προστατευτεί από το νερό θερμοκρασίας -2 βαθμών Κελσίου. Σε αυτές τις συνθήκες μπορούσε να παραμείνει μόλις περίπου 45 δευτερόλεπτα πριν χρειαστεί να επιστρέψει στην επιφάνεια για αέρα.

Ο Ντόσον, δεμένος με σχοινί ασφαλείας, άρχισε να κατεβαίνει κάθετα προς τον βυθό, μακριά από το φως της ημέρας. Τότε άρχισε να αισθάνεται φόβο. «Όταν μπαίνεις πρώτη φορά στο νερό από την τρύπα, δεν βλέπεις τίποτα. Είναι μόνο ένα μαύρο χάος από κάτω σου. Νιώθεις σαν όλα αυτά τα πλάσματα να βρίσκονται εκεί κάτω και να σε κοιτούν». Όταν έφτασε στον πυθμένα, «απλώς ξάπλωσα εκεί και ανέπνεα», περιμένοντας τα μάτια του να προσαρμοστούν στο σκοτάδι. Λίγο αργότερα η όρασή του άρχισε να καθαρίζει. «Άρχισα να κοιτάζω γύρω μου και είπα: “Αυτό είναι απίστευτο. Υπάρχουν τόσα πολλά κόκαλα παντού”». Σε βάθος μόλις περίπου 5 μέτρων, μέσα στο γαλάζιο φως που περνούσε από τον παγωμένο κόσμο πάνω τους, βρίσκονταν τα υπολείμματα περίπου 20 φαλαινών μινκ. Ο Ντόσον μόλις είχε αρχίσει να χαλαρώνει όταν άκουσε έναν δυνατό ήχο. «Ακούστηκε σαν κάποιος να είχε ανατινάξει δυναμίτη μέσα στο νερό. Μετά άκουσα έναν δεύτερο δυνατό κρότο». Τότε κατάλαβε τι συνέβαινε: η παλίρροια είχε αρχίσει να κινεί τον πάγο και η παγωμένη επιφάνεια άρχισε να σπάει.

Πώς μια νεκρή φάλαινα μετατρέπεται σε έναν ολόκληρο κόσμο ζωής στον βυθό

Η κατάδυση κάτω από τον θαλάσσιο πάγο θεωρείται μία από τις πιο επικίνδυνες μορφές κατάδυσης. Τα θαλάσσια ρεύματα μπορούν να παρασύρουν έναν δύτη κάτω από την ατελείωτη παγωμένη επιφάνεια, χωρίς να υπάρχει δυνατότητα επιστροφής. «Θα μπορούσες να χαθείς για πάντα», λέει ο Άλεξ Ντόσον.

Εκείνη τη στιγμή η παλίρροια είχε αρχίσει να υποχωρεί, γεγονός που σήμαινε ότι ο πάγος μετακινούνταν και βυθιζόταν. «Σκέφτηκα ότι αν η τρύπα μας έκλεινε ή συμπιεζόταν, τελείωσα. Υπήρχε μόνο μία έξοδος. Για να ανοίξει η ομάδα στην επιφάνεια μια δεύτερη τρύπα, θα χρειαζόταν περισσότερο από μία ώρα». Παρά τον κίνδυνο, αποφάσισε να συνεχίσει. «Επικεντρώσου στη φωτογραφία», είπε στον εαυτό του. «Όλα θα πάνε καλά». Η απόφασή του αυτή τον δικαίωσε. Ο Σουηδός φωτογράφος κέρδισε το βραβείο Underwater Photographer of the Year 2024 για τη φωτογραφία του με τίτλο “Whale Bones” (Οστά Φαλαινών).

Alex Dawson

Οι φάλαινες ως «οάσεις ζωής» στον βαθύ ωκεανό

Οι φάλαινες, μερικά από τα μεγαλύτερα ζώα που έχουν εμφανιστεί ποτέ στη Γη, συνήθως πεθαίνουν στην ανοιχτή θάλασσα. Τα σώματά τους παρασύρονται στους ωκεανούς και τελικά βυθίζονται στον πυθμένα, συχνά κατά μήκος των μεταναστευτικών τους διαδρομών, εξηγεί ο Γκρεγκ Ράους, επιμελητής βενθικών ασπόνδυλων στο Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας Scripps στο Σαν Ντιέγκο.

Τα νεκρά σώματα των φαλαινών αποτελούν έναν τεράστιο θησαυρό θρεπτικών ουσιών για τον βυθό και δημιουργούν πραγματικές «οάσεις ζωής» σε ένα περιβάλλον όπου η τροφή είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Μετά τον θάνατο μιας φάλαινας, αρχικά αρχίζει η αποσύνθεση των εσωτερικών της οργάνων. Το σώμα γεμίζει με αέρια και μπορεί προσωρινά να ανέβει στην επιφάνεια σαν ένα τεράστιο μπαλόνι. Οι πρώτοι οργανισμοί που επωφελούνται είναι ζώα που ζουν κοντά στην επιφάνεια της θάλασσας, όπως θαλασσοπούλια και καρχαρίες. Στη συνέχεια, το κουφάρι αρχίζει να βυθίζεται περνώντας από τις διαφορετικές ζώνες του ωκεανού: τη φωτεινή επιφανειακή περιοχή, τη ζώνη του λυκόφωτος και τελικά τη σκοτεινή άβυσσο. «Μπορεί να τις βρεις σε βάθη χιλιάδων μέτρων», αναφέρει ο Ράους.

Alex Dawson

Το βαθύτερο γνωστό κουφάρι φάλαινας που έχει εντοπιστεί ανήκε σε μια φάλαινα μινκ της Ανταρκτικής. Βρέθηκε σε βάθος 4.204 μέτρων στην αβυσσαία ζώνη του νοτιοδυτικού Ατλαντικού Ωκεανού. Από το ζώο είχαν απομείνει μόνο εννέα σπόνδυλοι της ουράς, γεγονός που έδειχνε ότι το σώμα του βρισκόταν στον πυθμένα για περίπου μία δεκαετία. Το οικοσύστημα που είχε δημιουργηθεί γύρω από το κουφάρι ήταν εντυπωσιακό. Περιλάμβανε καβούρια βαθέων υδάτων, θαλάσσια σαλιγκάρια και σκουλήκια. Μάλιστα, από τα 41 είδη που βρέθηκαν πάνω στη φάλαινα, τα περισσότερα ήταν άγνωστα μέχρι τότε στην επιστήμη.

Παράλληλα, πολλά από αυτά τα είδη παρουσίαζαν ομοιότητες με οργανισμούς που είχαν βρεθεί σε άλλα κουφάρια φαλαινών, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, σε διαφορετικές περιοχές των ωκεανών. Αυτό οδήγησε τους επιστήμονες στην ιδέα ότι υπάρχει ένας παγκόσμιος «διάδρομος πτώσεων φαλαινών» — ένα δίκτυο οικοσυστημάτων που συνδέονται μεταξύ τους σε όλους τους ωκεανούς.

Το κουφάρι της φάλαινας γίνεται ένας μικρός πλανήτης ζωής

Όταν μια φάλαινα φτάσει στον πυθμένα, ένας ωκεανός που συνήθως στερείται τροφής αποκτά ξαφνικά μια τεράστια πηγή ενέργειας. Χιλιάδες οργανισμοί συγκεντρώνονται γύρω από το σώμα της. Από μεγάλα πλάσματα που τρέφονται με το κρέας της μέχρι μικροσκοπικά βακτήρια που συμμετέχουν στην αποσύνθεση. «Υπάρχει αρχικά μια φάση κατά την οποία μεγάλοι καθαριστές του βυθού τρέφονται από το σώμα», εξηγεί ο Άντριαν Γκλόβερ, ειδικός στην οικολογία βαθέων υδάτων στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου. Σε αυτούς περιλαμβάνονται σπονδυλωτά όπως τα ψάρια hagfish (μυξίνες) και οι καρχαρίες του βυθού, αλλά και μικρά καρκινοειδή που μοιάζουν με γαρίδες.

Οι μυξίνες εισχωρούν με το κεφάλι μέσα στη σάρκα της φάλαινας, ενώ καρχαρίες, καβούρια και αστακοί απομακρύνουν το λίπος και τους μυς από τα οστά. Η διαδικασία αυτή μπορεί να διαρκέσει αρκετούς μήνες. Όταν τελικά εξαφανιστεί το μεγαλύτερο μέρος της σάρκας, απομένει μόνο ο σκελετός να βρίσκεται πάνω στη λάσπη του πυθμένα. Τότε ξεκινά ένα νέο στάδιο ζωής. Τα λιπαρά οστά της φάλαινας γίνονται σπίτι για άλλους οργανισμούς, όπως το Osedax, γνωστό και ως «σκουλήκι που τρώει οστά». «Έχουν συγγένεια με τα σκουλήκια των υδροθερμικών πηγών, αλλά έχουν εξελιχθεί ώστε να μπορούν να διασπούν απευθείας τα οστά και να καταναλώνουν τα λίπη και το κολλαγόνο που βρίσκονται μέσα σε αυτά», εξηγεί ο Γκλόβερ.

An overhead shot of a humpback whale spewing out water in Malibu.

Η εξαφάνιση των φαλαινών απειλεί κρυφούς κόσμους ζωής στον ωκεανό

Η σημασία των νεκρών φαλαινών δεν περιορίζεται μόνο στο ίδιο το κουφάρι. Τα θρεπτικά συστατικά που απελευθερώνονται από το σώμα τους διαχέονται στον θαλάσσιο πυθμένα και δημιουργούν νέα περιβάλλοντα ζωής. Τα λιπίδια και τα έλαια από το σώμα της φάλαινας διαρρέουν στο ίζημα του βυθού και γύρω από το κουφάρι σχηματίζεται ένα τεράστιο «χαλί» βακτηρίων. «Τα ασπόνδυλα αυξάνονται εκρηκτικά σε αριθμούς», εξηγεί ο Γκρεγκ Ράους.

Καθώς τα οστά αποσυντίθενται, απελευθερώνεται θείο. Γύρω από τα κουφάρια δημιουργούνται περιοχές πλούσιες σε οργανικά στοιχεία, όπου αναπτύσσονται οικοσυστήματα που βασίζονται σε οργανισμούς οι οποίοι αγαπούν το θείο. Το θείο καταναλώνεται από χημειοσυνθετικά βακτήρια — οργανισμούς που ζουν σε περιβάλλοντα χωρίς φως και αντλούν ενέργεια από χημικές ενώσεις αντί από τη φωτοσύνθεση που βασίζεται στον ήλιο. Αυτά τα βακτήρια ζουν σε συμβίωση με οργανισμούς βαθέων υδάτων, όπως μύδια, αχιβάδες, σαλιγκάρια και σκουλήκια. «Εδώ βλέπουμε οργανισμούς που συνήθως ζουν σε υδροθερμικές πηγές και ψυχρές διαρροές χημικών ουσιών από τον βυθό να μετακινούνται και να χρησιμοποιούν τα οστά των φαλαινών ως παρόμοιο περιβάλλον», λέει ο Άντριαν Γκλόβερ.

Η ποικιλότητα των ειδών που εμφανίζεται σε αυτό το τελευταίο στάδιο της αποσύνθεσης μιας φάλαινας είναι μεγαλύτερη από οποιαδήποτε άλλη γνωστή κοινότητα στον βαθύ θαλάσσιο πυθμένα. Αυτό το στάδιο, που οι επιστήμονες ονομάζουν «θειόφιλο» στάδιο —δηλαδή στάδιο οργανισμών που αγαπούν το θείο— μπορεί να διαρκέσει για δεκαετίες.

Οι φάλαινες αποτελούν θεμέλιο της βιοποικιλότητας των ωκεανών

Τα κουφάρια φαλαινών θεωρούνται μία από τις μεγαλύτερες φυσικές εισροές οργανικής ύλης που φτάνουν στον βαθύ ωκεανό σε ένα μόνο γεγονός. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα γύρω από μια νεκρή φάλαινα μπορεί να υποστηρίξει έως και 407 διαφορετικά είδη. Ο αριθμός αυτός πλησιάζει την ποικιλότητα που συναντάται στις υδροθερμικές πηγές του βυθού, όπου ζεστό νερό γεμάτο μέταλλα αναδύεται από ρωγμές στον πυθμένα και μπορεί να φιλοξενήσει έως και 469 είδη. Ωστόσο, είναι πολύ μεγαλύτερος από την ποικιλότητα των ψυχρών διαρροών, περιοχών όπου απελευθερώνονται ουσίες όπως υδρόθειο και μεθάνιο, οι οποίες μπορούν να φιλοξενήσουν έως περίπου 230 είδη.

Για εκατομμύρια χρόνια, ειδικοί οργανισμοί εξελίχθηκαν μέσα από τη σχέση τους με τα σώματα των φαλαινών. Γι’ αυτό οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι οι «πτώσεις φαλαινών» —όπως ονομάζονται τα σημεία όπου ένα κουφάρι φάλαινας καταλήγει στον πυθμένα— πρέπει να θεωρούνται σημαντική πηγή εξελικτικής καινοτομίας και βιοποικιλότητας στον βαθύ ωκεανό. Όμως αυτή η φυσική διαδικασία έχει διαταραχθεί σε πολλές περιπτώσεις από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Η φαλαινοθηρία άλλαξε για πάντα τον βαθύ ωκεανό

Κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, η βιομηχανική φαλαινοθηρία προκάλεσε τεράστια μείωση στους πληθυσμούς των φαλαινών. Σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature, η ανθρωπότητα προκάλεσε πιθανότατα τη «μεγαλύτερη εξόντωση ζώων σε όρους βιομάζας στην ανθρώπινη ιστορία». Σχεδόν 3 εκατομμύρια φάλαινες σκοτώθηκαν μέσα σε έναν αιώνα, προκαλώντας καταστροφικές συνέπειες στους παγκόσμιους πληθυσμούς τους. Τα σώματά τους απογυμνώνονταν από το πολύτιμο λίπος και το κρέας τους. Αφαιρούνταν τα μπαλένια —οι κεράτινες πλάκες που χρησιμοποιούν ορισμένες φάλαινες για να φιλτράρουν την τροφή— καθώς και τα δόντια σε είδη που διαθέτουν. Ό,τι απέμενε συνήθως εγκαταλειπόταν στα ρηχά νερά ή στις ακτές. Πολλές φορές δεν έμενε απολύτως τίποτα. Αυτό σήμαινε ότι ένα τεράστιο μέρος των θρεπτικών συστατικών που φυσιολογικά θα επέστρεφε στον βαθύ ωκεανό, απλώς εξαφανιζόταν.

Η Γροιλανδία, η παραδοσιακή φαλαινοθηρία και οι χαμένοι κόσμοι του βυθού

Οι φωτογραφίες του Άλεξ Ντόσον τραβήχτηκαν ανοιχτά της Τασιλάκ (Tasiilaq), μιας πόλης περίπου 2.000 κατοίκων που βρίσκεται περίπου 106 χιλιόμετρα νότια του Αρκτικού Κύκλου. Η περιοχή αυτή της Γροιλανδίας χαρακτηρίζεται από ένα «άγριο και σκληρό περιβάλλον», όπου η γεωργία είναι εξαιρετικά περιορισμένη, σύμφωνα με τη Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας (International Whaling Commission – IWC), τον οργανισμό που ρυθμίζει τη φαλαινοθηρία σε διεθνές επίπεδο.

Για τους αυτόχθονες κατοίκους της Γροιλανδίας, οι θαλάσσιοι πόροι εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό μέρος της επιβίωσης τους, συμπεριλαμβανομένης της επιτρεπόμενης παραδοσιακής φαλαινοθηρίας. Οι κυνηγοί μεταφέρουν τις φάλαινες στην ακτή, σε ειδικούς χώρους επεξεργασίας που ονομάζονται flenseplassen, δηλαδή «χώροι εκδοράς». Εκεί οι οικογένειες συγκεντρώνονται για να αφαιρέσουν το δέρμα, το λίπος και το κρέας, αφήνοντας πίσω κυρίως τα οστά. Στη συνέχεια, η παλίρροια μεταφέρει ξανά τους σκελετούς στη θάλασσα.

Οι μικρές απώλειες μπορούν να έχουν μεγάλες συνέπειες

Οι φάλαινες μινκ είναι οι μικρότερες από τις φάλαινες με μπαλένια. Θεωρούνται είδος με σταθερό πληθυσμό και συναντώνται σε όλο τον κόσμο, από τροπικές έως πολικές περιοχές. Στην ανατολική Γροιλανδία, περίπου εννέα φάλαινες μινκ σκοτώνονται κάθε χρόνο κατά μέσο όρο. Αν και ο αριθμός αυτός μπορεί να φαίνεται μικρός σε σχέση με τους συνολικούς πληθυσμούς των φαλαινών, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι ακόμη και αυτές οι απώλειες μπορούν να επηρεάσουν τα οικοσυστήματα του ωκεανού. Ο λόγος είναι ότι τα κουφάρια που παραμένουν στα ρηχά νερά δεν φτάνουν ποτέ στον βαθύ πυθμένα, στερώντας από εκείνα τα οικοσυστήματα μια πολύτιμη πηγή θρεπτικών ουσιών.

Ένας ωκεανός που ίσως έχασε είδη πριν καν τα ανακαλύψουμε

Το μήνυμα από τα «νεκροταφεία φαλαινών»

Οι εικόνες του Άλεξ Ντόσον από την παγωμένη θάλασσα της Γροιλανδίας δεν αποκαλύπτουν μόνο ένα εντυπωσιακό υποβρύχιο τοπίο. Αποκαλύπτουν έναν κρυφό κόσμο που εξαρτάται από την παρουσία των μεγαλύτερων ζώων του πλανήτη. Μια νεκρή φάλαινα δεν είναι απλώς ένα τέλος ζωής. Στον βαθύ ωκεανό γίνεται η αρχή για χιλιάδες άλλες ζωές.

Τα «νεκροταφεία φαλαινών» αποτελούν υπενθύμιση ότι κάθε οργανισμός έχει έναν ρόλο στη φύση και ότι η εξαφάνιση μεγάλων ειδών μπορεί να επηρεάσει ολόκληρες αλυσίδες ζωής που παραμένουν ακόμη άγνωστες στον άνθρωπο.

Πηγή: BBC

Alex Dawson