Άνοια: Τα 6 σημάδια που μπορεί να εμφανιστούν χρόνια πριν από τη διάγνωση

Η εξασθένηση της μνήμης και της σκέψης είναι τα συχνότερα συμπτώματα που συνδέονται με τη διάγνωση της άνοιας. Ωστόσο, συμπτώματα που δεν σχετίζονται με τη γνωστική λειτουργία μπορεί να εμφανιστούν χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες νωρίτερα.

Η νόσος Αλτσχάιμερ, η οποία αντιπροσωπεύει το 60% έως 80% των περιπτώσεων άνοιας, μπορεί να εξελιχθεί σε τρία βασικά στάδια. Το πρώτο στάδιο μπορεί να αρχίσει 15 έως 20 χρόνια πριν εμφανιστούν οποιεσδήποτε εμφανείς αλλαγές στη γνωστική λειτουργία. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο εγκέφαλος αρχίζει να συρρικνώνεται και οι λανθασμένα αναδιπλωμένες πρωτεΐνες, που αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα του Αλτσχάιμερ, αρχίζουν να συσσωρεύονται: κολλώδεις πλάκες β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο και συσσωματώματα της πρωτεΐνης tau στους νευρώνες.

Ακολουθεί η ήπια γνωστική διαταραχή, κατά την οποία οι άνθρωποι αρχίζουν να αντιμετωπίζουν αισθητά προβλήματα μνήμης και γνωστικής λειτουργίας, αλλά κατά τα άλλα διατηρούν καλή συνολική λειτουργικότητα. Στη συνέχεια έρχεται το στάδιο της «άνοιας», όταν επηρεάζονται πολλοί τομείς της γνωστικής λειτουργίας, με αποτέλεσμα το άτομο να μην μπορεί να λειτουργήσει αυτόνομα στην καθημερινότητά του.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι βιολογικές αλλαγές στον εγκέφαλο κατά το πρώτο και το δεύτερο στάδιο μπορεί να προκαλέσουν συναισθηματικά, αισθητηριακά και σωματικά συμπτώματα, ακόμη και χρόνια πριν από μια πιθανή διάγνωση. «Μπορεί κάποιος να εμφανίζει πολλά από αυτά τα πρόδρομα σημάδια, χωρίς να έχει κανένα γνωστικό σύμπτωμα», δήλωσε ο Τίμοθι Τσανγκ, αναπληρωτής καθηγητής Νευρολογίας στο UCLA.

Οι ειδικοί, βέβαια, προειδοποιούν ότι η εμφάνιση πρώιμων συμπτωμάτων που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο Αλτσχάιμερ δεν σημαίνει ότι κάποιος θα εκδηλώσει οπωσδήποτε άνοια. Περίπου το 45% των περιπτώσεων άνοιας μπορεί να προληφθεί μέσω αλλαγών στον τρόπο ζωής.

Ακολουθούν έξι πρώιμα συμπτώματα που εμφανίζονται συχνά σε ανθρώπους οι οποίοι αργότερα διαγιγνώσκονται με νόσο Αλτσχάιμερ.

Κατάθλιψη και άγχος που εμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία

Η κατάθλιψη αποτελεί γνωστό παράγοντα κινδύνου για την άνοια. Μελέτη του 2023, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 1,4 εκατομμύρια ενήλικοι από τη Δανία, διαπίστωσε ότι ο κίνδυνος άνοιας ήταν 2,4 φορές υψηλότερος για όσους είχαν διαγνωστεί με κατάθλιψη.

Ωστόσο, η κατάθλιψη και το άγχος που εμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία –γύρω στα 55 ή τα 60 έτη– μπορεί επίσης να αποτελούν προειδοποιητικές ενδείξεις ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά. «Η ιδέα είναι ότι ορισμένες από τις αλλαγές στα εγκεφαλικά δίκτυα, οι οποίες συμβαίνουν στα πρώτα στάδια της άνοιας, επηρεάζουν και την ψυχική υγεία», εξήγησε ο Τσανγκ. Επομένως, οι αλλαγές στην ψυχική υγεία αποτελούν «ένδειξη πιθανών πρώιμων μεταβολών στη λειτουργία του εγκεφάλου».

Οι ερευνητές έχουν επίσης διαπιστώσει ότι η παρουσία αυτών των συμπτωμάτων που σχετίζονται με τη διάθεση μπορεί να επιταχύνει την εξέλιξη της άνοιας.

Αυξημένη απάθεια, ευερεθιστότητα ή διέγερση

Νευροψυχιατρικά συμπτώματα, όπως η ευερεθιστότητα και η διέγερση, είναι συχνά στη νόσο Αλτσχάιμερ και μπορεί να εμφανιστούν πριν αρχίσει η γνωστική εξασθένηση.

Μελέτη του 2017, στην οποία συμμετείχαν περίπου 1.400 άνθρωποι, διαπίστωσε ότι συμπτώματα που σχετίζονται με τη διάθεση εμφάνιζε περίπου το 31% των μεγαλύτερων σε ηλικία ενηλίκων με υγιή γνωστική λειτουργία. Το αντίστοιχο ποσοστό ήταν περίπου 47% μεταξύ όσων διέτρεχαν αυξημένο κίνδυνο άνοιας και περίπου 54% μεταξύ των ανθρώπων με ήπια γνωστική διαταραχή.

Περίπου το 50% έως 60% των ανθρώπων που φέρουν βιοδείκτες της παθολογίας του Αλτσχάιμερ εμφανίζει τουλάχιστον ένα νευροψυχιατρικό σύμπτωμα, σύμφωνα με τον Άνταμ Τέρνμπουλ, διδάσκοντα Ψυχιατρικής και Επιστημών Συμπεριφοράς στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ. Ο ίδιος συνέγραψε πρόσφατη επιστημονική εργασία σχετικά με τις διαταραχές στη ρύθμιση των συναισθημάτων κατά το προκλινικό στάδιο της νόσου Αλτσχάιμερ.

«Αν αισθάνεστε διαρκώς θυμωμένοι και κακόκεφοι, ξεσπάτε στους άλλους και οι σχέσεις σας χαρακτηρίζονται από συνεχείς καβγάδες και ένα μόνιμα αρνητικό κλίμα, τότε αναζητήστε υποστήριξη για την ψυχική σας υγεία» από έναν ψυχίατρο με ειδίκευση στην τρίτη ηλικία, ανέφερε ο Τέρνμπουλ.

Προβλήματα ύπνου

Επειδή ο καλός ύπνος μπορεί να έχει προστατευτική δράση, ο κακός ύπνος μπορεί να λειτουργεί ως «ένδειξη ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά», σύμφωνα με τον Τέρνμπουλ.

Η υπνική άπνοια και άλλες διαταραχές του ύπνου, όπως η υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, το σύνδρομο ανήσυχων ποδιών και οι διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού, συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο άνοιας, σύμφωνα με μετα-ανάλυση 39 μελετών που δημοσιεύθηκε το 2025.

Η αϋπνία ή ο λιγότερος ύπνος κατά τη διάρκεια της νύχτας μπορεί επίσης να προηγούνται της άνοιας. Μελέτη, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 4.400 μεγαλύτεροι σε ηλικία ενήλικοι χωρίς προβλήματα γνωστικής λειτουργίας, διαπίστωσε ότι ο λιγότερος νυχτερινός ύπνος ή ο περισσότερος ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας συνδεόταν με αυξημένη συσσώρευση β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο, ενός βιολογικού χαρακτηριστικού της νόσου Αλτσχάιμερ.

Αντίθετα, κάθε επιπλέον ώρα νυχτερινού ύπνου συνδεόταν με μειωμένα επίπεδα β-αμυλοειδούς. Έρευνες δείχνουν ότι ο ύπνος μπορεί να βοηθά τον εγκέφαλο να απομακρύνει άχρηστες ουσίες, μεταξύ των οποίων και το β-αμυλοειδές.

Ένας απογευματινός υπνάκος, βέβαια, δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας. Ωστόσο, ο πολύωρος ύπνος μέσα στην ημέρα, σε συνδυασμό με κακό ύπνο τη νύχτα, μπορεί να προκαλεί ανησυχία, σύμφωνα με τον Τέρνμπουλ.

Απώλεια της όσφρησης

Η ικανότητα όσφρησης συνδέεται με την υγεία του εγκεφάλου και η απώλειά της αποτελεί συχνά ένα από τα πρώτα σημάδια νευροεκφυλιστικών διαταραχών, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η νόσος Πάρκινσον. Περίπου το 85% των ανθρώπων που βρίσκονται στα αρχικά στάδια του Αλτσχάιμερ αντιμετωπίζει προβλήματα όσφρησης.

Η μύτη συνδέεται με τον εγκέφαλο με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Σε σύγκριση με άλλες αισθήσεις, όπως η ακοή και η όραση, οι πληροφορίες της όσφρησης μεταδίδονται πιο άμεσα στον εγκεφαλικό φλοιό. Από εκεί συνδέονται με περιοχές που παίζουν σημαντικό ρόλο στη γνωστική λειτουργία, τη μνήμη και τη διάθεση, όπως ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή. Έχει επίσης ενδιαφέρον ότι το οσφρητικό νεύρο μπορεί να αναγεννηθεί και οι άνθρωποι μπορούν να βελτιώσουν την όσφρησή τους μέσω εξάσκησης. Υπάρχουν ακόμη προκαταρκτικά στοιχεία που δείχνουν ότι η εκπαίδευση της όσφρησης μπορεί να βελτιώσει τη γνωστική λειτουργία, ακόμη και σε ανθρώπους που διαθέτουν φυσιολογική όσφρηση.

Πιο αργό περπάτημα

Για χρόνια, αλλαγές όπως το πιο αργό περπάτημα, τα μικρότερα βήματα ή το περπάτημα με τα πόδια πιο ανοιχτά θεωρούνταν φυσιολογικό μέρος της γήρανσης. Οι έρευνες, όμως, δείχνουν πλέον ότι αυτές οι αλλαγές μπορεί να προηγούνται και να προμηνύουν τη γνωστική εξασθένηση και άλλα νευρολογικά προβλήματα.

Μελέτη του 2024, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 1.300 υγιείς ενήλικοι άνω των 65 ετών, διαπίστωσε ότι η ικανότητα βάδισης –συμπεριλαμβανομένης της ταχύτητας και της δυνατότητας περιστροφής κατά 360 μοίρες– άρχιζε να εξασθενεί έως και μία δεκαετία πριν από τη γνωστική έκπτωση.

Μειωμένη δύναμη λαβής

Η δύναμη λαβής συνδέεται στενά με την υγιή γήρανση και ενδέχεται να αποτελεί καλύτερο δείκτη προσδόκιμου ζωής ακόμη και από την αρτηριακή πίεση.

Η μειωμένη δύναμη λαβής συνδέεται επίσης με χειρότερη γνωστική υγεία. Πρόσφατη μελέτη, στην οποία αναλύθηκαν δεδομένα περισσότερων από 190.000 ενηλίκων, διαπίστωσε ότι κάθε μείωση της δύναμης λαβής κατά περίπου 5 κιλά –ή 11 λίβρες– συνδεόταν με αύξηση του κινδύνου άνοιας κατά 20% στους άνδρες και κατά 12% στις γυναίκες. Η ασθενέστερη λαβή συνδεόταν επίσης με χαμηλότερες επιδόσεις στην επίλυση προβλημάτων και σε δοκιμασίες μνήμης.

Η δύναμη λαβής αποτελεί μία από τις μεθόδους με τις οποίες οι γιατροί αξιολογούν τη σωματική ευπάθεια, σε συνδυασμό με τον τρόπο βάδισης. Με ιατρικούς όρους, η σωματική ευπάθεια σημαίνει ότι το σώμα είναι πιο ευάλωτο σε ασθένειες και τραυματισμούς. Αποτελεί τόσο παράγοντα κινδύνου για άνοια όσο και πιθανό πρώιμο προειδοποιητικό σημάδι, το οποίο μπορεί να εμφανιστεί περίπου μία δεκαετία πριν αρχίσουν τα γνωστικά συμπτώματα.

Πότε πρέπει να μιλήσετε με τον γιατρό σας

«Αν είστε μεγαλύτερης ηλικίας και παρατηρείτε αυτά τα συμπτώματα, δεν θα σας συμβούλευα να πανικοβληθείτε και να υποθέσετε ότι πρόκειται για άνοια», δήλωσε ο Τέρνμπουλ. «Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μη σχετίζονται με κανένα νευρολογικό πρόβλημα».

Αν, όμως, ανησυχείτε για τη μνήμη ή τη σκέψη σας, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει κάποιο από αυτά τα συμπτώματα, είναι σημαντικό να μιλήσετε με τον γιατρό σας. Οι πρόσφατες εξελίξεις στις διαγνωστικές μεθόδους, όπως οι εξετάσεις PET, η οσφυονωτιαία παρακέντηση και μια νέα εξέταση αίματος, μπορούν να ανιχνεύσουν νωρίτερα τους βιοδείκτες του Αλτσχάιμερ, γεγονός που θα μπορούσε να επιταχύνει την έναρξη της θεραπείας. «Πιστεύω ότι είναι καλό να γίνεται μια αξιολόγηση και ένας γιατρός να εξηγεί αν υπάρχει πράγματι λόγος ανησυχίας ή όχι», ανέφερε ο Τσανγκ.

Πώς να μειώσετε τον κίνδυνο άνοιας

Ο κίνδυνος άνοιας έχει και γενετική συνιστώσα, υπάρχουν όμως πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορούμε να τον περιορίσουμε. Πέρυσι, η κλινική δοκιμή U.S. POINTER διαπίστωσε ότι ο συνδυασμός σωματικής άσκησης, υγιεινής διατροφής, κοινωνικής δραστηριότητας και παιχνιδιών εξάσκησης του εγκεφάλου μπορούσε να βελτιώσει τις γνωστικές ικανότητες μεγαλύτερων σε ηλικία ενηλίκων που διέτρεχαν κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης ή άνοιας.

Άλλες μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι η αποχή από το αλκοόλ, οι τακτικοί εμβολιασμοί και η προστασία της ακοής μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας.

Πηγή: The Washington Post