Ένα άδειο παιδικό δωμάτιο μιλά για τον πόλεμο

Ένα παιδικό δωμάτιο γεμάτο βιβλία, παιχνίδια και πεταμένα ρούχα μετατρέπεται σε ισχυρή υπενθύμιση για τα χιλιάδες παιδιά της Ουκρανίας που δεν επέστρεψαν ποτέ στα σπίτια τους. Η εγκατάσταση «Empty Beds» φέρνει τους επισκέπτες αντιμέτωπους με την απουσία των απαχθέντων παιδιών.

Θα μπορούσε να είναι το δωμάτιο οποιουδήποτε παιδιού. Αταίριαστες κάλτσες βρίσκονται πεταμένες στο πάτωμα, ένα σκέιτμπορντ είναι ακουμπισμένο σε μια γωνία, ενώ σχολικά βιβλία, μια τσάντα και φωτογραφίες γηπέδων συμπληρώνουν την εικόνα. Ρούχα βρίσκονται πάνω σε μια καρέκλα, σαν το παιδί που μένει εκεί να είχε μόλις βγει για να παίξει και να επρόκειτο να επιστρέψει από στιγμή σε στιγμή. Στη συνέχεια, όμως, ακούγεται το ραδιόφωνο να μεταδίδει τις αγωνιώδεις ειδήσεις από τις πρώτες ημέρες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, τις εκκλήσεις για εκκένωση και τη φωνή του Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Ένας χαμηλός βόμβος διαπερνά τον χώρο και στο τέλος ακούγονται εκρήξεις.

Τότε γίνεται αντιληπτό ότι δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο παιδικό δωμάτιο. Είναι το δωμάτιο του Αρτέμ, ενός παιδιού που έχει απαχθεί. Στην πραγματικότητα, ο Αρτέμ δεν υπάρχει. Είναι ένας σύνθετος χαρακτήρας, ο οποίος δημιουργήθηκε με βάση τις μαρτυρίες παιδιών από την Ουκρανία που εκτοπίστηκαν στα κατεχόμενα εδάφη ή στη Ρωσία μετά την εισβολή του 2022. Το δωμάτιό του αποτελεί την «καρδιά» του «Empty Beds» («Άδεια Κρεβάτια»), ενός πρότζεκτ της οργάνωσης Bird of Light Ukraine, το οποίο σχεδιάστηκε από τους συνιδρυτές της, Ζάνα Γκαλέγεβα και Άιζακ Γιουνγκ.

Η εγκατάσταση παρουσιάζεται στο Europa Experience – David Sassoli στη Ρώμη, αφού προηγουμένως είχε φιλοξενηθεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες. «Οι αριθμοί έχουν γίνει τόσο μεγάλοι, που είναι σχεδόν αδύνατο να τους συλλάβει κανείς», δήλωσε στην Corriere della Sera η Ζάνα Γκαλέγεβα.

«Γι’ αυτό επιλέξαμε να αφηγηθούμε την ιστορία ενός μόνο παιδιού. Ακούσαμε τις μαρτυρίες πολλών παιδιών που εκτοπίστηκαν και δημιουργήσαμε έναν χαρακτήρα ο οποίος τα αντιπροσωπεύει όλα, χωρίς να θέσουμε σε κίνδυνο την ταυτότητα κανενός. Χιλιάδες παιδικά δωμάτια έχουν μείνει άδεια και είναι όλα ίδια με αυτό», πρόσθεσε. Η ιδέα για την εγκατάσταση γεννήθηκε από μια φωτογραφική έκθεση που είχε δημιουργήσει στη Νέα Υόρκη ο φωτογράφος Φιλ Μπιούλερ. Ο Άιζακ Γιουνγκ, ωστόσο, ήταν εκείνος που πρότεινε τη μετατροπή της φωτογραφίας σε έναν πραγματικό χώρο, στον οποίο θα μπορούσαν να εισέλθουν οι επισκέπτες. «Αναρωτηθήκαμε πώς θα μπορούσαμε να φέρουμε την Ουκρανία κοντά σε όσους ζουν στην Ιταλία, στη Γαλλία ή σε οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Η απάντηση ήταν ότι έπρεπε να δώσουμε στους ανθρώπους τη δυνατότητα να μπουν μέσα σε μια φωτογραφία», εξήγησε.

Στην εγκατάσταση δεν υπάρχουν εικόνες πολέμου, φωτογραφίες καταστροφής ή μεγάλοι πίνακες με στατιστικά στοιχεία. Υπάρχουν μόνο αντικείμενα από την καθημερινή ζωή ενός εφήβου: μια μπάλα, βιβλία, τετράδια και η συνηθισμένη ακαταστασία ενός παιδικού δωματίου. «Θέλαμε να δημιουργήσουμε το πιο συνηθισμένο δωμάτιο που θα μπορούσε να υπάρξει, επειδή αυτή η ιστορία δεν αφορά κάποιο ξεχωριστό παιδί. Αφορά παιδιά σαν όλα τα υπόλοιπα», ανέφερε ο Γιουνγκ.

Ο ήχος αποτελεί επίσης βασικό μέρος του έργου. Όπως εξήγησε ο δημιουργός του, το ραδιόφωνο αναπαράγει μια πραγματική μετάδοση του Μαρτίου του 2022, με προειδοποιήσεις για εκκένωση και τη φωνή του Ζελένσκι. Παράλληλα, ακούγεται μια πολύ χαμηλή συχνότητα, η οποία σχεδόν δεν γίνεται αντιληπτή από την ακοή, αλλά προκαλεί σωματική αίσθηση. Στο τέλος ακολουθούν οι εκρήξεις.

Στόχος του δημιουργού ήταν να μεταφερθεί στον επισκέπτη η διαρκής αγωνία μιας μητέρας που ζει σε κατεχόμενη περιοχή, την ώρα που το παιδί της έχει εξαφανιστεί και ο πόλεμος βρίσκεται συνεχώς κοντά της. Το αποτέλεσμα εξέπληξε ακόμη και τους ίδιους τους δημιουργούς. «Τα παιδιά μπαίνουν στο δωμάτιο και αρχίζουν να παίζουν. Για εκείνα δεν είναι μια καλλιτεχνική εγκατάσταση, αλλά ένα παιδικό δωμάτιο σαν το δικό τους. Οι ενήλικες, και κυρίως οι γονείς, είναι εκείνοι που σταματούν όταν διαβάζουν την ιστορία του Αρτέμ. Πολλοί συγκινούνται», ανέφερε η Γκαλέγεβα.

Σύμφωνα με τις ουκρανικές Αρχές, περισσότερα από 20.000 παιδιά έχουν ταυτοποιηθεί ως θύματα εκτοπισμού ή αναγκαστικής μεταφοράς στη Ρωσία και στα κατεχόμενα εδάφη. Για τον Γιουνγκ, μία ακόμη σημαντική δυσκολία είναι η ανάδειξη όσων εξακολουθούν να παραμένουν αόρατα. «Πολλοί γονείς δεν μιλούν δημόσια για τα παιδιά τους που έχουν εξαφανιστεί, επειδή φοβούνται ότι, εάν η υπόθεσή τους γίνει γνωστή, θα είναι ακόμη πιο δύσκολο να τα βρουν. Οι 20.000 είναι οι καταγεγραμμένες περιπτώσεις. Ο πραγματικός αριθμός, όμως, ενδέχεται να είναι πολύ μεγαλύτερος», υπογράμμισε.

Για την αντιπρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Πίνα Πιτσιέρνο, η οποία συνέβαλε ώστε το «Empty Beds» να παρουσιαστεί αρχικά στις Βρυξέλλες και στη συνέχεια στη Ρώμη, η δύναμη της εγκατάστασης βρίσκεται ακριβώς στη φαινομενική κανονικότητά της. «Αυτό που κάνει η έκθεση είναι να αναγκάζει τον επισκέπτη να έρθει αντιμέτωπος με αυτήν την τερατωδία. Το δωμάτιο αυτού του παιδιού είναι ολόιδιο με το δωμάτιο ενός παιδιού στην Ιταλία», δήλωσε στην Corriere della Sera. Όπως επισήμανε, η εγκατάσταση υπενθυμίζει ότι ο πόλεμος αφορά ολόκληρη την κοινωνία, παρά την αδιαφορία και τη σταδιακή μετατροπή του σε έναν θόρυβο στο παρασκήνιο της καθημερινότητας. Το δωμάτιο του Αρτέμ θα μπορούσε, σύμφωνα με την ίδια, να είναι το δωμάτιο οποιουδήποτε παιδιού.

Η Πιτσιέρνο τόνισε ακόμη ότι η εκτόπιση των ανηλίκων δεν μπορεί να θεωρηθεί παράπλευρη συνέπεια της πολεμικής σύγκρουσης. «Είναι ένα συγκεκριμένο όπλο πολέμου. Από αυτά τα παιδιά διαγράφουν το όνομα, τις αναμνήσεις και το αίσθημα του ανήκειν. Δεν πρόκειται μόνο για ένα έγκλημα εναντίον τους, αλλά για επίθεση στο μέλλον ενός ολόκληρου λαού», δήλωσε. Πρόσθεσε, μάλιστα, ότι η επιστροφή των ανηλίκων στις οικογένειές τους θα πρέπει να αποτελέσει «αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση οποιασδήποτε μελλοντικής ειρηνευτικής συμφωνίας».

Στο πάτωμα του δωματίου, οι κάλτσες παραμένουν πεταμένες. Το σκέιτμπορντ περιμένει σε μια γωνία και η σχολική τσάντα είναι έτοιμη. Τίποτα μέσα στον χώρο δεν παραπέμπει ευθέως στον πόλεμο. Αυτό ακριβώς, όμως, αποτελεί το ισχυρότερο μήνυμα του έργου. Οι πόλεμοι παρουσιάζονται σχεδόν πάντοτε μέσα από τις εικόνες του μετώπου. Το «Empty Beds» αφηγείται τον πόλεμο από το μέρος που θα έπρεπε να είναι το ασφαλέστερο από όλα: το δωμάτιο ενός παιδιού.

Πηγή: Corriere della Sera