«Well, now what can a poor boy do/ Except to sing for a rock and roll band?». Σχεδόν μισό αιώνα μετά την κυκλοφορία του Street Fighting Man, ο θρυλικός Μικ Τζάγκερ βάλθηκε να αποδείξει ότι οι πέτρες που κυλούν και δεν χορταριάζουν μπορούν τελικά να επιδοθούν στον πολιτικό ακτιβισμό με το ίδιο πάθος που ροκάρουν μέχρι τα βαθιά γεράματα. Μαζί με τον επίσης ροκ σταρ Έρικ Κλάπτον, την ηθοποιό Φελίσιτι Κένταλ και τον κωμικό Χάρι Χιλ, επί δύο ολόκληρα χρόνια επιδόθηκαν σε μάχη εναντίον της Rockwell Property για να ανατρέψουν τα σχέδια για ανέγερση ουρανοξύστη ύψους 100 μέτρων στη νότια όχθη του Τάμεση, στο Λονδίνο.
«Είναι εντελώς λάθος σε κάθε επίπεδο», είπε ο ροκ σταρ σε συνέντευξή του. «Εάν προχωρήσει, ίσως οδηγήσει στην κατασκευή περισσότερων ψηλών κτιρίων (…) και αλλάξει αυτό το πανέμορφο σημείο της όχθης του Τάμεση για πάντα». Η συμμαχία τελικά κατόρθωσε να ματαιώσει τα σχέδια της εταιρείας. Αν ο ουρανοξύστης χτιζόταν, «θα προκαλούσε βλάβη στον χαρακτήρα του αστικού τοπίου διαπιστωμένα από αρκετές οπτικές γωνίες, διαφορετικές κατευθύνσεις και αποστάσεις», κατά την Επιθεωρήτρια Σχεδιασμού Τζοάνα Γκίλμπερτ. Κυρίως, όπως έγραφε ο Guardian, «θα ανταγωνιζόταν σε ύψος τις διάσημες καμινάδες του σταθμού παραγωγής ενέργειας Battersea».
Οι Άγγλοι λοιπόν ματαίωσαν ένα σχέδιο επειδή θα ανταγωνιζόταν ένα σημαντικό ιστορικό τοπόσημο· λιγότερο ωστόσο σημαντικό από το παγκόσμιο τοπόσημο της δημοκρατίας, την Ακρόπολη.
Στην Ελλάδα όμως δυστυχώς Τζάγκερ δεν έχουμε. Και το αττικό τοπίο όπως αποτυπώθηκε στην πρόσφατη φωτογραφία του Βασίλη Στάμου, με τον Riviera Tower να θριαμβεύει καθ’ ύψος επάνω από ολόκληρη την Αθήνα επιβάλλοντας στάση προσκυνήματος ακόμα και στην Ακρόπολη, προκάλεσε σάλο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Γιατί η πρωτεύουσα, παρά την άναρχη ανάπτυξη, την πυκνή δόμηση και την ασχήμια της, διατηρούσε έως τώρα ένα στοιχειώδες μέτρο στο ύψος των κτιρίων, επιτρέποντας στοιχειώδη πρόσβαση του ανθρώπινου βλέμματος στον αττικό ορίζοντα.
Ωστόσο, δώδεκα χρόνια μετά την παραχώρηση του Ελληνικού από το ΤΑΙΠΕΔ στη Lamda Development επί συγκυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ και πρωθυπουργίας Αντώνη Σαμαρά έναντι μόλις 915 εκατ. ευρώ, οκτώμιση χρόνια μετά την υπογραφή του σχετικού Προεδρικού Διατάγματος επί πρωθυπουργίας Αλέξη Τσίπρα και πέντε μετά τη μεταβίβαση των μετοχών από το ΤΑΙΠΕΔ στη Lamda Development επί πρωθυπουργίας Κυριάκου Μητσοτάκη, φέτος είδαμε να σκίζει τον αττικό ουρανό το πρώτο από τα έξι τερατώδη κτίρια ύψους 200 μέτρων που προβλέπει το επενδυτικό master plan.
Οι ουρανοξύστες του Ελληνικού εγκρίθηκαν παρά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου στην οποία επισημαινόταν ότι κανένα από τα κτίρια που θα κατασκευαστούν εκεί δεν πρέπει να υπερβαίνει το ύψος των 156 μέτρων, του λόφου της Ακρόπολης. Σημειώνεται ότι μέχρι τώρα ψηλότερος ουρανοξύστης της πόλης, ο κατασκευασμένος επί Χούντας Πύργος των Αθηνών, έχει ύψος 130 μέτρα – το μισό του Riviera Tower.
Riviera Tower: Τοπόσημο, για όλους τους λάθος λόγους
Έστω κι αν κάποιοι προβάλλουν ως λύση στις στεγαστικές ανάγκες της Αθήνας την καθ’ ύψος δόμηση, οι ουρανοξύστες του Ελληνικού σίγουρα δεν είναι η απάντηση – ούτε σχεδιάστηκαν για να είναι, σε μια πόλη που το πρόβλημα δεν έγκειται στην έλλειψη χώρου, αλλά στο δυσβάσταχτο κόστος της κατοικίας. Τα στοιχεία μιλούν από μόνα τους: οι κατοικίες του Riviera Tower πωλήθηκαν στην ιλιγγιώδη μέση τιμή των 3,66 εκατ. ευρώ έκαστη, σε πολίτες προερχόμενους από πάνω από 100 χώρες.
Με άλλα λόγια, ο Riviera Tower είναι ο πύργος από όπου λίγοι πλούσιοι θα ατενίζουν κυριολεκτικά αφ’ υψηλού μια ολόκληρη κοινωνία, η οποία μοιάζει να έχει αποδεχθεί παθητικά ότι της παίρνουν την πόλη μέσα απ’ τα χέρια.
Για το Ελληνικό εξάλλου έχει επανειλημμένως επισημανθεί ο κίνδυνος να εξελιχθεί στην πρώτη «περίκλειστη πόλη» (gated community) της Αθήνας. Σε μια κοινότητα δηλαδή 25.000 προνομιούχων, στην οποία η πρόσβαση θα ελέγχεται.
Οι προθέσεις έχουν καταγραφεί. Το 2021, η ρύθμιση περί περιφράξεων στην επένδυση ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, εξαναγκάζοντας την κυβέρνηση να υποσχεθεί νομοτεχνικές βελτιώσεις. Σήμερα, η δημόσια προσβάσιμη παραλία στο Ελληνικό περιορίζεται στα 750 μέτρα (τη στιγμή που αρχικά εμφανιζόταν να είναι ένα χιλιόμετρο), κι αυτό σε παραλιακό μέτωπο συνολικά 3,5 χιλιομέτρων. Ο ποδηλατόδρομος φαίνεται ότι θα παρακάμπτει τμήματα της επένδυσης αντί να τα διασχίζει ελεύθερα. Και φυσικά, το δημόσιο αθλητικό κέντρο του Αγίου Κοσμά, άλλοτε ζωντανό κύτταρο ψυχαγωγίας της τοπικής κοινωνίας, δεν υπάρχει πια.
Για να μην επεκταθούμε στο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Όσο «πράσινος» κι αν διαφημίζεται πως είναι ο Riviera Tower, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και μόνο από την προβλεπόμενη ανοικοδόμηση 3.600 στρεμμάτων παραμένουν εξ ορισμού ιδιαίτερα σοβαρές – χώρια η συνεπαγόμενη αυξημένη κατανάλωση πόρων για τις ανάγκες της νέας πολυπληθούς κοινότητας. Οι πολίτες που κατοικούν στην περιοχή πολύ πριν έρθουν οι πελάτες του Ελληνικού, έχουν διαμαρτυρηθεί συχνά για τις συνέπειες του έργου, πιο πρόσφατα στις 9 Μαΐου.
Αυτή λοιπόν η επένδυση διαφημίζεται σήμερα σε μια αξιοθαύμαστα οργουελιανή γλώσσα ως «πόλη των 15 λεπτών», ως γειτονιά δηλαδή οργανωμένη έτσι ώστε οι κάτοικοί της να μπορούν να καλύπτουν τις καθημερινές τους ανάγκες μέσα σε ένα τέταρτο, περπατώντας ή χρησιμοποιώντας ποδήλατο.
Μόνο που οι «πόλεις των 15 λεπτών» αποτελούν ένα μοντέλο αστικής ανάπτυξης θεμελιωμένο στη δημοκρατική πρόσβαση στον χώρο και τις υπηρεσίες της πόλης, όχι επάνω στον αποκλεισμό των πολλών προς όφελος των λίγων.
Ο ουρανοξύστης του Ελληνικού έχει ακόμα χαρακτηριστεί σε δημοσιεύματα «νέο τοπόσημο» της πόλης. Μετριοπαθής διατύπωση. Για την ακρίβεια, είναι το πλέον αντιπροσωπευτικό τοπόσημο μιας χώρας που έχει βυθιστεί σε μια πρωτοφανή στη νεότερη ιστορία της ταξική ανισότητα και πολιτισμική παρακμή.
Δικτάτορες, σεξεργάτριες και –πάλι– ο Μικ Τζάγκερ
Είναι άξιο απορίας ωστόσο γιατί, παρόλο που εξαρχής οι ουρανοξύστες αποτέλεσαν ένα από τα βασικά σημεία εστίασης της κριτικής για το Ελληνικό, το επενδυτικό σχέδιο επέμεινε τόσο στη διατήρησή τους.
«Οι ουρανοξύστες δεν κατασκευάζονται μόνο για να εξοικονομείται χώρος ή να αποφέρουν κέρδη, αλλά κυρίως για να προκαλούν δέος», έγραφε ο Φίλιπ Νόμπελ στο The American το μακρινό 2007. «Το πιο αρχέγονο κίνητρο πίσω από την κατασκευή ενός ουρανοξύστη είναι η διεκδίκηση κυριαρχίας: να σημαδέψεις τον χώρο, να δείξεις πώς η δύναμή σου, δηλαδή το χρήμα, μπορεί να μεταμορφώσει τον κόσμο, τόσο υλικά όσο και ψυχολογικά», συνέχιζε. «Τίποτα δεν δηλώνει πιο ξεκάθαρα “είμαι κυρίαρχος του σύμπαντος” (…) από την ανέγερση ενός πανύψηλου κτιρίου. Κι αν μπορεί να είναι το ψηλότερο από όλα τα υπόλοιπα, ακόμη καλύτερα».
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι οι ουρανοξύστες έχουν αποτελέσει ιστορικά σύμβολο του «Μεγάλου Μήλου», της χρηματοοικονομικής καρδιάς της ισχυρότερης υπερδύναμης της εποχής μας. Σε κάθε αυτοκρατορική δύναμη της ιστορίας, άλλωστε, ανιχνεύονται στοιχεία επίδειξης ισχύος και αλαζονείας. Και η αρχιτεκτονική, αυτό το μεγάλο βιβλίο της ανθρωπότητας, σπάνια μένει έξω από αυτή τη λογική.
Για τους ίδιους λόγους, όμως, η συγκεκριμένη αρχιτεκτονική γλώσσα υιοθετήθηκε επανειλημμένα και από αυταρχικά καθεστώτα ή υπερσυγκεντρωτικά μοντέλα εξουσίας. Είναι ενδεικτικό ότι η Ρωσία διαθέτει σήμερα τους περισσότερους (27 στη σχετική λίστα) ουρανοξύστες πάνω από 200 μέτρα από τους συνολικά 74 της Ευρώπης. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία, ανεγέρθηκαν επί Πούτιν την περίοδο 2005-2015, με τη σχετική οικοδομική δραστηριότητα να συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Αντίστοιχα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, μια ομοσπονδία απόλυτων μοναρχιών, έχει μετατρέψει τους ουρανοξύστες σε κεντρικό στοιχείο της εικόνας και της οικονομικής αφήγησης της πιο δημοφιλούς πόλης τους, του Ντουμπάι.
Παλαιότερα, ουρανοξύστες χτίστηκαν στην Κούβα επί δικτατορίας Μπατίστα — ίσως το μοναδικό στοιχείο του καθεστώτος του που καμία επανάσταση δεν μπορούσε πια να ανατρέψει, αφού είχε ήδη αλλοιώσει οριστικά το τοπίο. Το ίδιο συνέβη και στη Βενεζουέλα επί δικτατορίας Χιμένεθ, ο οποίος επιδίωκε να μνημονεύεται ως ο μεγαλύτερος κατασκευαστής εθνικών οδών, τούνελ και ουρανοξυστών στην ιστορία της χώρας.
«Κάποια από τα μεγάλα κτίρια μοιάζουν να βρίσκονται σε πλήρη δυσαρμονία με το οικονομικό επίπεδο της χώρας… και παρόλο που η χώρα βιώνει ένα μεγάλο “μπουμ”, έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει στην υγιεινή, την εκπαίδευση και τη γενική ευημερία για να επιτύχει αυτό που θα θεωρούσαμε μέσο επίπεδο διαβίωσης», σημείωνε χαρακτηριστικά η CIA σε έκθεσή της το 1955 για τη Βενεζουέλα του Χιμένεθ. Και κατέληγε με μια σκληρή αλλά αποκαλυπτική εικόνα: «Η Βενεζουέλα έδωσε […] περίπου την εντύπωση μιας […] γυναίκας που φορά γούνα μινκ και, από κάτω, βρώμικα και κουρελιασμένα εσώρουχα».
Αν ο Μικ Τζάγκερ ήταν Έλληνας, ίσως από αυτό είχε εμπνευστεί τραγούδι για την Ελλάδα του Riviera Tower. Δυστυχώς όμως για εμάς, Μικ Τζάγκερ δεν έχουμε.
![Παρελάσεις, επίσημα δείπνα και μακροσκελείς τυπολατρίες στην Κίνα [Φωτογραφίες]](https://popaganda.gr/wp-content/uploads/2026/05/31849565-640x480.jpg)
