Πώς ήταν η ζωή πριν από το ψυγείο και τους υπολογιστές;

Δεν είναι σύνηθες για τον μέσο άνθρωπο να σταθεί μπροστά στο φωτισμένο ραντάρ ενός εμπορικού πλοίου, που κάποτε αλώνιζε ωκεανούς. Ή δίπλα στο κόκπιτ ενός αεροσκάφους, που σχεδιάστηκε το 1934, για να βιωθεί από περισσότερους το αρχαίο όνειρο της πτήσης. Αντίστοιχα, ενώ μπορεί να έχουμε δει εκατοντάδες ταινίες, πολλοί δεν γνωρίζουμε πώς είναι αυτό που υπάρχει «από πίσω» -η κινηματογραφική μηχανή προβολής.

Πιθανότατα δεν μπορούμε να διανοηθούμε πώς είναι να κάνεις μαστεκτομή χωρίς αναισθησία ή έστω εξαγωγή δοντιού χωρίς τη σημερινή ιατρική τεχνολογία. Δεν γνωρίζουμε τη ζωή πριν από τον σιδηρόδρομο, το τηλέφωνο, το αυτοκίνητο, το ραδιόφωνο, το αεροπλάνο, την τηλεόραση, τους υπολογιστές, ακόμη και τα ψυγεία. Τεχνολογίες όπως οι παραπάνω διηγούνται την ιστορία των «εργαλείων που άλλαξαν τον κόσμο», στο πλαίσιο έκθεσης στο Κέντρο Διάδοσης Επιστημών και Μουσείο Τεχνολογίας ΝΟΗΣΙΣ στη Θεσσαλονίκη.

Η έκθεση δίνει σε επισκέπτες και επισκέπτριες τη δυνατότητα να δουν από κοντά 350 αντικείμενα, που συνήθως δεν είναι προσιτά στο ευρύ κοινό, ν’ αναρωτηθούν πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε σοφά τη σημερινή τεχνολογία, αλλά και να εμπνευστούν για να δημιουργήσουν καινοτομία, κόντρα σε όσους τους λένε πως δεν μπορούν. Για παράδειγμα, μεταξύ των εκθεμάτων περιλαμβάνεται μια τηλεοπτική κάμερα «Philips», αντίστοιχη εκείνων που χρησιμοποιήθηκαν στην πρώτη εκπομπή τηλεόρασης στην Ελλάδα, που οργανώθηκε το 1960, στη ΔΕΘ, από τον τότε προϊστάμενο του Τμήματος Γενικής Διαφώτισης της ΔΕΗ, Μάνο Ιατρίδη.

Ήταν ένα εγχείρημα που πολλοί θεώρησαν ανέφικτο: οι πρώτες αντιδράσεις ήταν ότι δεν υπάρχουν χρήματα, χρόνος ή γνώσεις για να γίνει πράξη. Τελικά, όμως, η πειραματική εκπομπή πραγματοποιήθηκε, ανοίγοντας τον δρόμο για την ίδρυση των τηλεοπτικών σταθμών στην Ελλάδα. «Η κάμερα αυτή μου υπενθυμίζει λοιπόν το σοφό ρητό: “Αυτοί που λένε ότι δεν μπορεί να γίνει, δεν πρέπει να διακόπτουν αυτούς που το κάνουν”» παρατηρεί, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, που είχε τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της παραγωγής της έκθεσης, για την οποία εργάστηκαν επί 14 μήνες 29 άνθρωποι, εκ των οποίων οι 15 εργαζόμενοι του ΝΟΗΣΙΣ και 14 έμμισθοι και άμισθοι συνεργάτες. Στην ομάδα περιλαμβάνονται οι Γιάννης Κατρανίτσας (αρχιτεκτονικός σχεδιασμός), Γιώργος Πεχλιβανίδης (μουσειογραφικός σχεδιασμός), Γιώτης Βράντζας (κεντρικά βίντεο έκθεσης) και Γιώργος Χατζηβασιλείου (επιστημονικός σύμβουλος). Δεκαπέντε λειτουργικές συσκευές, επτά διαδραστικά παιχνίδια Η έκθεση είναι παράλληλα ένας «παιχνιδότοπος» 1000 τετραγωνικών.

Παιδιά και ενήλικες μπορούν να «παίξουν» με 15 λειτουργικές αυθεντικές συσκευές περασμένων δεκαετιών, συναντώντας ενίοτε απρόσμενους γρίφους: για παράδειγμα, τα περισσότερα παιδιά προβληματίζονται για το πώς μπορούν να χρησιμοποιήσουν μια τηλεφωνική συσκευή με καντράν. Μπορούν επίσης να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους σε επτά διαδραστικά παιχνίδια, να παρακολουθήσουν πέντε προβολές και να «περπατήσουν» μέσα σε ισάριθμα ηχοτοπία.

Σε κάποια στροφή «παραμονεύει» ένα εντυπωσιακό δεδομένο-τροφή για σκέψη: «Με την εκτεταμένη χρήση των κινητών τηλεφώνων και ως φωτογραφικές μηχανές υπολογίζεται ότι παγκόσμια βγαίνουν πάνω από 60.000 φωτογραφίες το δευτερόλεπτο. Δηλαδή, από την ώρα που μπήκατε στην έκθεση έχουν τραβηχτεί το λιγότερο πάνω από 5.000.000 φωτογραφίες σε όλον τον κόσμο». Σηκώνουμε το τηλέφωνο και φωτογραφίζουμε το πόστερ. Μια ακόμη απόδειξη ότι την τεχνολογία τη ζούμε.

Ζητάμε από τον Λεωνίδα Γυμνόπουλο να διαλέξει δέκα από τα 350 αντικείμενα και επιλέγει τα εξής: την κινηματογραφική μηχανή προβολής («σκέφτομαι πόσα γέλια και κλάματα έχει προκαλέσει μέσα από τις ταινίες σε κινηματογραφικές αίθουσες»), το πικάπ με τον δίσκο των Beatles που μπορούν να ακούσουν οι επισκέπτες («γιατί με εντυπωσιάζει η μεγάλη επιστροφή του βινυλίου την τελευταία δεκαετία, ακόμα και σε νεότερες γενιές»), το οδοντιατρικό ακτινογραφικό μηχάνημα («θυμίζει γλυπτό, αλλά κυρίως με κάνει να στέκομαι με δέος μπροστά στο πώς άντεχαν οι άνθρωποι έναν έντονο πονόδοντο πριν την ιατρική τεχνολογία»), όλους τους υπολογιστές και παιχνιδομηχανές, το αυθεντικό μικρόφωνο του Χρίστου Τσιγγιρίδη («ζωντανεύει τη στιγμή που ο πρωτοπόρος αυτός έγινε ο πρώτος άνθρωπος στην Ελλάδα που μίλησε στα ερτζιανά»), το κομμάτι σιδηροτροχιάς από το πρώτο σιδηροδρομικό δίκτυο της Ελλάδας σχεδόν 150 ετών («ένα έργο που άλλαξε την πορεία της χώρας»), τον ελικοφόρο κινητήρα από ένα Boeing Stearman 75 («μου φέρνει στο μυαλό τους πιλότους των πρώτων πτήσεων, που με θάρρος και τρέλα άλλαξαν τον κόσμο»), την τηλεοπτική κάμερα «Philips» (αντίστοιχη με αυτές που χρησιμοποιήθηκαν στην πρώτη εκπομπή τηλεόρασης στην Ελλάδα), το ψυγείο «General Electric» της δεκαετίας του ’60 και τον τηλεφωνικό θάλαμο του ΟΤΕ της δεκαετίας του ’80.

Ο πρώτος υπολογιστής του ελληνικού Βορρά γίνεται το όνειρο των φοιτητών της δεκαετίας του ’60 Κατά την επίσκεψη στην έκθεση, το βλέμμα σταματάει πάνω σε ένα ογκώδες μηχάνημα, με δεκάδες κουμπιά και έναν μοχλό που γράφει «Emergency Off Pull». Είναι, όπως εξηγεί ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, ο πρώτος κεντρικός υπολογιστής που λειτούργησε στον ελληνικό Βορρά και ο δεύτερος στην Ελλάδα. Εγκαταστάθηκε στη Φυσικομαθηματική Σχολή του ΑΠΘ το 1964, επιταχύνοντας διεργασίες, που μέχρι τότε χρειάζονταν μέρες ή και μήνες για να ολοκληρωθούν. «Ο υπολογιστής εκτεινόταν σε δύο αίθουσες και το όνειρο όλων των φοιτητών της εποχής ήταν να μπορέσουν να δουλέψουν την έρευνά τους σ’ αυτόν» διηγείται. Πρόκειται για το μοντέλο «ΙΒΜ 1620», που κυκλοφόρησε το 1959 και λανσαρίστηκε ως ένας «οικονομικός επιστημονικός υπολογιστής» (παρότι κόστιζε πάνω από 500.000 ευρώ, σε σημερινές τιμές). Μέχρι να αποσυρθεί το 1970 πουλήθηκαν συνολικά περίπου 2.000 κομμάτια, με αποτέλεσμα μόνο λίγα πλέον να σώζονται σήμερα σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ο προϋπολογισμός του ΑΠΘ συντάχθηκε σε έναν τέτοιο υπολογιστή. Ο «ΙΒΜ 1620» είναι χιλιάδες φορές πιο αργός από έναν σημερινό τυπικό προσωπικό υπολογιστή, ενώ η συνολική του μνήμη έχει χωρητικότητα μικρότερη από το ένα εκατοστό του μεγέθους ενός τραγουδιού σε μορφή mp3.

Λίγα μέτρα πιο εκεί, φωτισμένο μπροστά σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία σε φυσικό μέγεθος του Χρίστου Τσιγγιρίδη, συναντάμε το αυθεντικό μικρόφωνο αυτού του πρωτοπόρου του ραδιοφώνου. Και δίπλα του μια λυχνία από τον πρώτο ραδιοφωνικό σταθμό της Ελλάδας και των Βαλκανίων, που εξέπεμψε στη Θεσσαλονίκη στις 25 Μαρτίου 1926.

Γιατί είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις τεχνολογίες του παρελθόντος στην εποχή της ΤΝ; Τι μπορούμε να πάρουμε ως έμπνευση για το σήμερα και το αύριο από αυτό το χθες; ρωτάμε τον Λεωνίδα Γυμνόπουλο. «Η γνώση του πώς η τεχνολογία άλλαξε τον κόσμο στο παρελθόν αποκτά ιδιαίτερη αξία σήμερα, στην εποχή της ραγδαίας εξέλιξης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Μας προσφέρει τρία χρήσιμα μαθήματα: πρώτον, ο σημερινός πανικός για την ΤΝ θυμίζει τους παλιούς φόβους για κάθε νέα τεχνολογία.

Η ιστορία μάς χαρίζει ψυχραιμία και καθαρή ματιά. Δεύτερον, το ζητούμενο είναι η ενσωμάτωση της ΤΝ στην καθημερινότητα, όπως κάναμε παλαιότερα. π.χ., με το ηλεκτρικό ρεύμα. Τρίτον, είναι στο χέρι μας να δούμε την ΤΝ σαν “τροχό του μυαλού”: να την αξιοποιήσουμε για να κερδίσουμε χρόνο, τον οποίο θα επενδύσουμε στη σκέψη, τη σύνδεση και το νόημα» απαντά. Συχνά οι άνθρωποι κινούμαστε μεταξύ τεχνοφοβίας και τεχνοενθουσιασμού, με υψηλότερη …συγκέντρωση στα άκρα και λιγότερη στη μέση (και τη μεσότητα).

Τι μπορεί να μας διδάξει η έκθεση για τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία; «Από την πυρηνική ενέργεια έως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η τεχνολογία συχνά γεννά πόλωση και κοινωνικές αντιθέσεις. Το κλειδί, ωστόσο, δεν είναι να χωρίζουμε τα εργαλεία σε “καλά” και “κακά”, το πρόσημο το δίνει αποκλειστικά η χρήση τους. Η έκθεση αναδεικνύει τόσο τις προκλήσεις όσο και τις ευκαιρίες των αναδυόμενων τεχνολογιών. Πιστεύω ακράδαντα ότι ο κόσμος αύριο θα διαμορφωθεί ανάλογα με το πού επιλέγουμε συνειδητά να κατευθύνουμε αυτά τα εργαλεία. Καθένας μπορεί να συμβάλει σε αυτό, αν δει τη μεσότητα όχι ως απάθεια, αλλά ως ενεργητική διαχείριση που πηγάζει από γνώση, ψυχραιμία και διάλογο. Έτσι, χτίζουμε μια συλλογικότητα ικανή να θέσει κανόνες, όρια και ηθικό πλαίσιο στη χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας» λέει ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, υπενθυμίζοντας πως υπάρχει καθημερινά η δυνατότητα ξενάγησης, σε προκαθορισμένη ώρα, σε ομάδες άνω των οκτώ ατόμων.

Κατά την ‘Ερη Τόκα, πρόεδρο του ΝΟΗΣΙΣ, η σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας χρειάζεται επαναπροσδιορισμό και συνεχή ρύθμιση. «Δεν αρκεί η γνώση της τεχνολογίας. Απαιτείται η καλλιέργεια της ικανότητας αυτορρύθμισης απέναντί της, από μικρή ηλικία. Αυτό είναι έργο εκπαίδευσης και δημόσιου διαλόγου. Η έκθεσή μας υπενθυμίζει ότι κάθε τεχνολογία που άλλαξε τον κόσμο ξεκίνησε ως επιλογή ανθρώπων.

Το ΝΟΗΣΙΣ έχει ακριβώς αυτή την αποστολή: να είναι ο χώρος όπου κοινωνία και τεχνολογία συναντώνται και όπου ο πολίτης αποκτά τα εργαλεία να καθορίζει ο ίδιος τους όρους αυτής της σχέσης» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Καθώς προχωράμε προς την έξοδο, δύο φωτεινά σήματα μιλούν για το μέλλον. Το μεν πρώτο, γράφει «The future is loading». Το δεύτερο είναι γραμμένο σε Αurebesh, το αλφάβητο στο σύμπαν των Star Wars και θέτει δύο ερωτήματα: «Ποιο είναι το μέλλον που θα δημιουργήσουμε; Και ποιος θα το αποφασίσει»; Η απάντηση περιμένει στην έξοδο… 

Πηγή: ΑΠΕ