Ούτε οι καμήλες δεν αντέχουν πλέον τόση ζέστη
Οι καμήλες είναι γνωστές ως τα «πλοία της ερήμου», όμως ακόμα και αυτά τα ανθεκτικά ζώα δεν μένουν ανεπηρέαστα από τις ακραίες θερμοκρασίες που καταγράφονται πλέον στην Αφρική.
Η περιοχή Αφάρ, στη βορειοανατολική Αιθιοπία, είναι ένα από τα θερμότερα και ξηρότερα μέρη της Γης. Εκεί, νομάδες διασχίζουν συχνά την έρημο με καραβάνια από καμήλες που μεταφέρουν αλάτι. Ο Αλί Ούμερ, εκτροφέας καμήλων από τη Σεμέρα της Αφάρ, ανέφερε στο BBC ότι βλέπει τα ζώα του να υποφέρουν εξαιτίας της ακραίας ζέστης. Όπως εξήγησε ο 40χρονος κτηνοτρόφος, ο οποίος διαθέτει περίπου 500 καμήλες, τα ζώα εμφανίζουν φουσκάλες στα πόδια και δακρύρροια, ενώ η καυτή άμμος καίει το δέρμα τους και καταστρέφει το τρίχωμά τους όταν κάθονται στο έδαφος.
Μέσα σε μόλις έναν μήνα, ο ίδιος έχασε οκτώ νεογέννητες καμήλες εξαιτίας της ακραίας ζέστης, η οποία, όπως επισήμανε, έχει γίνει πολύ εντονότερη και δυσκολότερα διαχειρίσιμη.
Παρατήρησε, επίσης, ότι ακόμη και ο άνεμος, που στο παρελθόν έφερνε δροσερό αέρα, πλέον μεταφέρει θερμότητα. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτές οι δραματικές μεταβολές στη θερμοκρασία έχουν γίνει ιδιαίτερα αισθητές τα τελευταία χρόνια. Οι παρατηρήσεις του δεν αποτελούν μεμονωμένη περίπτωση. Επιστήμονες, εργαζόμενοι στον τομέα της προστασίας των ζώων και διάφορες μελέτες αναφέρουν ότι το στρες, η εξάντληση, η αφυδάτωση και η αυξημένη εμφάνιση ασθενειών συγκαταλέγονται στις άμεσες επιπτώσεις της ακραίας ζέστης.
Οι υψηλότερες θερμοκρασίες επιβαρύνουν τις καμήλες και με έμμεσο τρόπο, καθώς προκαλούν σοβαρή μείωση των διαθέσιμων υδάτινων πόρων και της βλάστησης, ενώ περιορίζουν και τα σκιερά σημεία στα οποία μπορούν να προστατευτούν. Στη Βόρεια Αφρική και στο Κέρας της Αφρικής ζει περίπου το 80% του παγκόσμιου πληθυσμού των δρομάδων καμήλων, δηλαδή των καμήλων που έχουν έναν ύβο.
Τα τελευταία χρόνια, αγρότες και κτηνοτρόφοι στις συγκεκριμένες περιοχές στράφηκαν στις καμήλες, λόγω της μεγάλης αντοχής τους στις ακραίες θερμοκρασίες και στην ξηρασία. Ωστόσο, μελέτη που βασίστηκε στις εκτιμήσεις εκτροφέων καμήλων στη νότια Αιθιοπία και δημοσιεύτηκε το 2025 έδειξε ότι οι υψηλές θερμοκρασίες και οι κλιματικές μεταβολές έχουν επηρεάσει αρνητικά την υγεία των κοπαδιών.
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι η κλιματική αλλαγή και η μεταβλητότητα του κλίματος έχουν επηρεάσει την υγεία, την παραγωγικότητα και την αναπαραγωγική ικανότητα των καμήλων. Στη γειτονική Σομαλία, η κατάσταση φαίνεται να είναι ακόμη σοβαρότερη. Έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο έδειξε ότι οι θάνατοι καμήλων εξαιτίας της ξηρασίας αποτελούν εκτεταμένη κρίση, η οποία επηρεάζει σχεδόν το 46% των νοικοκυριών που εκτρέφουν καμήλες. Η μελέτη συμπεριέλαβε σχεδόν 6.000 νομαδικά κτηνοτροφικά νοικοκυριά και έδειξε ότι οι περισσότεροι θάνατοι καταγράφηκαν στις βόρειες περιοχές της χώρας. Στην περιοχή Σουλ, μάλιστα, το ποσοστό θνησιμότητας έφτασε στο εντυπωσιακά υψηλό επίπεδο του 73%.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ακραία ζέστη αποτελεί την κύρια αιτία της ξηρασίας στην περιοχή, αν και η έλλειψη επαρκών κτηνιατρικών υπηρεσιών και η ανεπαρκής φροντίδα των ζώων επιδεινώνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Ανάλυση που πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες της ατμόσφαιρας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι υψηλές θερμοκρασίες στην περιοχή συνέβαλαν καθοριστικά στην ξηρασία της περιόδου 2021-2022. Η ακραία ζέστη προκαλεί την εξάτμιση του νερού από το έδαφος και τις υδάτινες επιφάνειες, ενώ παράλληλα οδηγεί τα φυτά να απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα το νερό που περιέχουν, με τη μορφή υδρατμών.
Κτηνίατροι αναφέρουν ότι καλούνται να περιθάλψουν ολοένα περισσότερες άρρωστες καμήλες, ενώ καταγράφουν και αύξηση των θανάτων που συνδέονται με την ακραία ζέστη και την ξηρασία.
Ο Χασάν Νούγια Γκούγιο, κτηνίατρος στην κομητεία Μαρσαμπίτ της βορειοανατολικής Κένυας, κοντά στα σύνορα με την Αιθιοπία, ανέφερε στο BBC ότι παρατηρείται σημαντική αύξηση των περιστατικών υπερθερμίας στις καμήλες, με αποτέλεσμα τα ζώα να εμφανίζουν πολλαπλές λοιμώξεις. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα τελευταία δύο χρόνια οι θάνατοι καμήλων στην κομητεία έχουν αυξηθεί κατά περισσότερο από 15% εξαιτίας της ακραίας ζέστης.
Άλλη μελέτη, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Κέρας της Αφρικής, διαπίστωσε ότι η αυξημένη εμφάνιση ασθενειών στις καμήλες και η μείωση της παραγωγής γάλακτος αποτελούν συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και, ειδικότερα, της θερμικής καταπόνησης. Παρόμοια είναι η εικόνα και στη Βόρεια Αφρική. Μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Αλγερία και δημοσιεύτηκε φέτος κατέγραψε σημαντική αύξηση των θανάτων καμήλων κατά τη διάρκεια των θερινών κυμάτων καύσωνα. Η ανάλυση των δεδομένων σε βάθος χρόνου ανέδειξε σαφή εποχικά μοτίβα θνησιμότητας. Οι ερευνητές υπογράμμισαν, επομένως, την ανάγκη να εφαρμοστούν στοχευμένα μέτρα κατά τις περιόδους υψηλού κινδύνου, όπως είναι οι μήνες κατά τους οποίους κορυφώνεται η ζέστη του καλοκαιριού. Στα μέτρα που προτείνονται περιλαμβάνονται η εξασφάλιση επαρκών αποθεμάτων νερού βάσει συγκεκριμένου σχεδιασμού, η παροχή συμπληρωματικής τροφής και η ενίσχυση της παρακολούθησης των ασθενειών.
Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO) επισημαίνει ότι τα φαινόμενα ακραίας ζέστης έχουν γίνει πλέον συνηθισμένα σε αρκετές χώρες της Βόρειας Αφρικής. Παράλληλα, τα κύματα καύσωνα παρουσιάζουν σαφή αυξητική τάση από το 1981. Σύμφωνα με τον Οργανισμό, αρκετές χώρες της περιοχής και της Μέσης Ανατολής κατέγραψαν το 2024 θερμοκρασίες που ξεπέρασαν τους 50 βαθμούς Κελσίου. Στην έκθεση του WMO για την κατάσταση του κλίματος στην Αφρική το 2025 αναφέρεται ότι, μεταξύ των έξι υποπεριοχών της ηπείρου, η Βόρεια Αφρική παρουσίασε την ταχύτερη άνοδο της θερμοκρασίας κατά την περίοδο 1991-2025. Ο ρυθμός αύξησης έφτασε τους 0,43 βαθμούς Κελσίου ανά δεκαετία.
Οι ειδικοί εξηγούν ότι οι καμήλες μπορούν να αντιμετωπίζουν χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία θερμοκρασίες έως περίπου 40 βαθμούς Κελσίου. Αυτό επιτυγχάνεται κυρίως χάρη στην ικανότητά τους να επιτρέπουν στη θερμοκρασία του σώματός τους να μεταβάλλεται κατά αρκετούς βαθμούς στη διάρκεια της ημέρας, ανάλογα με την εξωτερική θερμοκρασία. Με αυτόν τον μηχανισμό αποφεύγουν την έντονη εφίδρωση και περιορίζουν την απώλεια νερού. Παράλληλα, τα συμπυκνωμένα ούρα και τα ξηρά περιττώματά τους συμβάλλουν στην εξοικονόμηση υγρών, ενώ το πυκνό τρίχωμά τους τις προστατεύει από την ηλιακή ακτινοβολία.
Ωστόσο, οι καμήλες μπορεί να υποστούν θερμική καταπόνηση όταν η θερμοκρασία ξεπεράσει τα όρια στα οποία μπορούν να αισθάνονται άνετα, σύμφωνα με τον δρα Μοχάμεντ Μπενγκουμί, επιστήμονα του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), ο οποίος ειδικεύεται στην υγεία των καμήλων και εργάζεται στη Βόρεια Αφρική.
Ο ίδιος ανέφερε στο BBC ότι σε πολλές περιοχές της Σαχάρας οι θερμοκρασίες κατά τους θερινούς μήνες ξεπερνούν πλέον συχνά τους 50 βαθμούς Κελσίου. Το γεγονός αυτό αυξάνει τον κίνδυνο σοβαρής θερμικής καταπόνησης, ιδιαίτερα όταν οι υψηλές θερμοκρασίες συνδυάζονται με τη μείωση της βλάστησης, τη λειψυδρία και την περιορισμένη πρόσβαση σε σκιερά σημεία. Στο ίδιο συμπέρασμα έχει καταλήξει και ο καθηγητής Αμπντελματζίντ Τσέμα, από το Πανεπιστήμιο της Γκαρντάια στην Αλγερία, ο οποίος έχει πραγματοποιήσει πειραματικές έρευνες σε καμήλες στην έρημο Σαχάρα. Όπως εξήγησε στο BBC, οι έρευνές του έδειξαν ότι η παρατεταμένη έκθεση, τόσο την ημέρα όσο και τη νύχτα, σε θερμοκρασίες που κυμαίνονται από 41 έως 45 βαθμούς Κελσίου προκαλεί άμεσες βλάβες στα κύτταρα των ζώων.
Το ανοσοποιητικό σύστημα των καμήλων εξασθενεί, καθώς τόσο υψηλές θερμοκρασίες προκαλούν, λόγω του στρες, βλάβες στα λευκά αιμοσφαίρια και σε άλλα κύτταρα. Τα κύτταρα δυσκολεύονται να επιδιορθώσουν τις βλάβες που έχουν υποστεί και τελικά αυτοκαταστρέφονται. Όταν οι καμήλες αρχίζουν να υποφέρουν από θερμική καταπόνηση, ο μεταβολισμός τους επιβραδύνεται, προκειμένου να περιοριστεί η παραγωγή θερμότητας στο εσωτερικό του οργανισμού τους. Αυτό οδηγεί σε απότομη μείωση της πρόσληψης τροφής, προκαλώντας λήθαργο και γενικευμένη εξάντληση. Ως αποτέλεσμα, μειώνεται η παραγωγή γάλακτος, ενώ παράλληλα προκαλούνται διαταραχές στην αναπαραγωγική λειτουργία των ζώων.
Ο καθηγητής Μοχάμεντ Ελ Κάσμι, ειδικός στην υδροβιολογία των ζώων στο Πανεπιστήμιο της Καζαμπλάνκα στο Μαρόκο, παρουσίασε έναν εκτενή κατάλογο με τις επιπτώσεις της θερμικής καταπόνησης που έχει παρατηρήσει στις καμήλες μαζί με την ερευνητική του ομάδα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η απώλεια βάρους, οι φλεγμονές, οι παθήσεις των μυών και των οστών, οι διαταραχές στη χημική ισορροπία του οργανισμού εξαιτίας δυσλειτουργίας των νεφρών, καθώς και οι μολυσματικές ασθένειες που προκαλούνται από παράσιτα.
Παρότι η ακραία ζέστη αποτελεί την κύρια αιτία του προβλήματος, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι συνέπειές της γίνονται ακόμη σοβαρότερες όταν συνδυάζονται με την απώλεια βλάστησης και υδάτινων πόρων, την έλλειψη σκιερών σημείων και τις ανεπαρκείς κτηνιατρικές υπηρεσίες.
Για τον λόγο αυτό, πολλοί κτηνοτρόφοι στην Αιθιοπία έχουν μεταφέρει τις καμήλες τους από τις βόρειες περιοχές της χώρας, όπου τα συγκεκριμένα ζώα εκτρέφονταν παραδοσιακά, προς τον νότο, όπου το νερό και η βλάστηση είναι σχετικά πιο διαθέσιμα.
Ο Ντάνιελ Γκελάν, καθηγητής και ερευνητής σε θέματα ανάπτυξης των κτηνοτροφικών κοινοτήτων στο Πανεπιστήμιο Vision της Αιθιοπίας, διευκρίνισε ότι δεν πρόκειται για τη συνηθισμένη εποχική μετακίνηση των κτηνοτρόφων. Όπως ανέφερε στο BBC, οι άνθρωποι αυτοί εγκαταλείπουν οριστικά τις βόρειες περιοχές, καθώς η ακραία ζέστη και η ξηρασία δεν τους επιτρέπουν πλέον να συνεχίσουν εκεί την εκτροφή καμήλων.
Το Κέρας της Αφρικής προσπαθεί ακόμη να ανακάμψει από τη μεγαλύτερη σε διάρκεια και σοβαρότερη ξηρασία που έχει καταγραφεί ποτέ στην περιοχή, η οποία διήρκεσε από το 2020 έως το 2023. Ωστόσο, σύμφωνα με την ανθρωπιστική οργάνωση Oxfam, η περιοχή βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με ένα νέο κύμα εξαιρετικά σκληρών συνθηκών ξηρασίας. Η οργάνωση ανέφερε ότι σε ορισμένες περιοχές της Σομαλίας οι τιμές του νερού έχουν αυξηθεί κατά περισσότερο από 2.000% εξαιτίας της ξηρασίας.
Ο Αλί Ούμερ, ο κτηνοτρόφος από την περιοχή Αφάρ, εξέφρασε την ανησυχία του ότι ενδέχεται ανά πάσα στιγμή να ξεσπάσει κάποια ασθένεια, η οποία θα μπορούσε να αρχίσει να σκοτώνει και τις ενήλικες καμήλες του. Σύμφωνα με τον καθηγητή Αμπντελματζίντ Τσέμα, οι φόβοι του κτηνοτρόφου είναι δικαιολογημένοι.
Όπως επισήμανε, οι καμήλες εξακολουθούν να αποτελούν την τελευταία γραμμή άμυνας των κτηνοτρόφων απέναντι στην έρημο. Ωστόσο, η πρωτοφανής ένταση των σημερινών κυμάτων καύσωνα απειλεί άμεσα τις ζωτικές λειτουργίες τους, μετατρέποντας αυτό το ιστορικά ανθεκτικό ζώο σε ένα ακόμη θύμα της κλιματικής κρίσης.
Πηγή: BBC
