Η φετινή Μπιενάλε της Βενετίας έχει μετατραπεί σε πεδίο γεωπολιτικής σύγκρουσης, με αποχωρήσεις καλλιτεχνών, κλειστά περίπτερα, επιστολές διαμαρτυρίας και μια κριτική επιτροπή που παραιτήθηκε ολόκληρη, Σχεδόν οι μισοί καλλιτέχνες στη διεθνή έκθεση, καθώς και 16 εθνικά περίπτερα, υπέγραψαν δήλωση αποχώρησης σε ένδειξη αλληλεγγύης με την παραίτηση της κριτικής επιτροπής.
Κάποτε η Μπιενάλε προσπαθούσε να πείσει ότι η τέχνη λειτουργεί σε ένα παράλληλο σύμπαν, κάπου ανάμεσα σε εγκαίνια με prosecco, θεωρητικές αναλύσεις για το μετα-ανθρώπινο σώμα και συλλέκτες που αναφωνούσαν «ουάου συγκλονιστικό» μπροστά σε ένα βίντεο διάρκειας επτά ωρών με ήχους ψυγείου. Φέτος όμως, αυτό το εύθραυστο αφήγημα κατέρρευσε με πάταγο και η κρίση δεν ήρθε από κάποιο αμφιλεγόμενο έργο, αλλά ξέσπασε για όλους τους σωστούς λόγους.
Διαδηλωτές από τις συλλογικότητες ProPal συγκρούονται με την αστυνομία στο τέλος της διαδήλωσης που ζητούσε από τη Μπιενάλε να κλείσει το ισραηλινό περίπτερο. EPA/ANDREA MEROLA
Από τη στιγμή που εκατοντάδες καλλιτέχνες, επιμελητές και εργαζόμενοι στον χώρο του πολιτισμού άρχισαν να λένε ανοιχτά ότι δεν γίνεται να μιλάς για ελευθερία, πειραματισμό και ανθρωπισμό ενώ δίπλα σου συνεχίζεται η σφαγή στη Γάζα και ενώ η Ρωσία επιστρέφει στη διοργάνωση εν μέσω πολέμου στην Ουκρανία, ξεκίνησε ένα ντόμινο. Το αποτέλεσμα; Η πιο χαοτική, πολιτικά φορτισμένη και αμήχανη Μπιενάλε εδώ και δεκαετίες.
Η φετινή διοργάνωση, με τίτλο “In Minor Keys”, ήταν ήδη σημαδεμένη από τον αιφνίδιο θάνατο της σπουδαίας επιμελήτριας Koyo Kouoh πριν ολοκληρώσει πλήρως το όραμά της. Πολλοί μιλούν για μια διοργάνωση που μοιάζει ημιτελής, σαν να λείπει ο κεντρικός παλμός που θα ένωνε τα πάντα. Και μετά ακολούθησαν οι πολιτικές αντιδράσεις.
Διαδηλωτές από τις συλλογικότητες ProPal συγκρούονται με την αστυνομία στο τέλος της διαδήλωσης που ζητούσε από τη Μπιενάλε να κλείσει το ισραηλινό περίπτερο. EPA/ANDREA MEROLA
Διαδηλωτές από τις συλλογικότητες ProPal συγκρούονται με την αστυνομία στο τέλος της διαδήλωσης που ζητούσε από τη Μπιενάλε να κλείσει το ισραηλινό περίπτερο. EPA/ANDREA MEROLA
Το πιο εκρηκτικό σημείο ήταν φυσικά η συμμετοχή του Ισραήλ. Σχεδόν 200 καλλιτέχνες και συμμετέχοντες υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή προς τον πρόεδρο και το διοικητικό συμβούλιο της Μπιενάλε, ζητώντας τον αποκλεισμό του ισραηλινού περιπτέρου, μέσω της συμμαχίας Art Not Genocide Alliance. Δεν μιλάμε πλέον για περιθωριακές φωνές ή για μερικούς ακτιβιστές που φωνάζουν απ’ έξω, αλλά για ανθρώπους του ίδιου του θεσμού. Καλλιτέχνες που συμμετέχουν κανονικά στη Μπιενάλε και λένε δημοσίως ότι δεν μπορούν να κάνουν σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Αυτό όμως είναι που κάνει τη φετινή κρίση τόσο μεγάλη, η διάρρηξη της ψευδαίσθησης της “ουδετερότητας”. Για χρόνια, οι μεγάλοι πολιτιστικοί θεσμοί ήθελαν να παρουσιάζονται ως χώροι διαλόγου υπεράνω πολιτικής, μόνο που το να μην παίρνεις θέση συνήθως σημαίνει ότι βολεύεσαι με την ήδη υπάρχουσα κατάσταση.
Οι υπογράφοντες δηλώνουν ότι αρνούνται «να δώσουν βήμα στο ισραηλινό κράτος», κατηγορώντας το για γενοκτονία και εκφράζοντας αλληλεγγύη στους Παλαιστίνιους καλλιτέχνες και εργαζόμενους στον πολιτισμό, ενώ κατηγορούν ανοιχτά και τη Μπιενάλε για συνενοχή. Ανάμεσα στα ονόματα που υπέγραψαν βρίσκονται σημαντικές μορφές της διεθνούς σκηνής, όπως οι Alfredo Jaar, Yto Barrada, Rosana Paulino, Meriem Bennani και Cauleen Smith, αλλά και επιμελητές όπως οι Binna Choi και Carles Guerra.
Η ANGA είχε ήδη προειδοποιήσει από τον περασμένο Οκτώβριο ότι αν η Μπιενάλε δεν απέκλειε το Ισραήλ, θα ξεκινούσε εκστρατεία πλήρους μποϊκοτάζ, απειλώντας ανοιχτά ότι θα επιχειρούσε να προκαλέσει «τις μέγιστες δυνατές συνέπειες στη φήμη και την οικονομία της διοργάνωσης». Το θέμα έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη ένταση επειδή φέτος το ισραηλινό περίπτερο μεταφέρεται στο Arsenale -χώρο που διαχειρίζεται άμεσα η ίδια η Μπιενάλε- κάτι που οι επικριτές θεωρούν ενεργή πολιτική επιλογή της διοργάνωσης και όχι απλή φιλοξενία. Από την άλλη πλευρά, ο καλλιτέχνης που εκπροσωπεί φέτος το Ισραήλ, ο γλύπτης Belu-Simion Fainaru, δηλώνει αντίθετος στα πολιτιστικά μποϊκοτάζ, υποστηρίζοντας ότι «η τέχνη πρέπει να παραμένει χώρος διαλόγου, διαφωνίας και πολυπλοκότητας».
Η ίδια η Μπιενάλε επιμένει ότι δεν μπορεί να αποκλείσει κράτη που αναγνωρίζονται επίσημα από την Ιταλία, υπερασπιζόμενη τον ρόλο της ως «χώρου ανοικτότητας και καλλιτεχνικής ελευθερίας». Κι όμως, το γεγονός ότι η Παλαιστίνη δεν είχε ποτέ επίσημο εθνικό περίπτερο στη διοργάνωση, ενώ το Ισραήλ βρίσκεται φέτος στον πιο θεσμικά προστατευμένο χώρο της έκθεσης, είναι ακριβώς το είδος της αντίφασης που κάνει όλο και περισσότερους ανθρώπους της τέχνης να πιστεύουν ότι η περίφημη «ουδετερότητα» των μεγάλων πολιτιστικών θεσμών είναι τελικά πολύ πιο πολιτική απ’ όσο παραδέχονται.
Η διοίκηση της Μπιενάλε απάντησε ουσιαστικά ότι δεν μπορεί να αποκλείσει χώρες που αναγνωρίζονται επίσημα από την Ιταλία. Τυπικά, νομικά, γραφειοκρατικά, ίσως έχει βάση. Αλλά το θέμα είναι -ευτυχώς- ότι η ίδια η τέχνη δεν λειτουργεί τόσο υπάκουα στη διπλωματική γλώσσα και έτσι τα τελευταία 24ωρα είδαμε εικόνες που μέχρι πριν λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητες για τη βιτρίνα της παγκόσμιας σύγχρονης τέχνης. Περίπτερα έκλεισαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας, εργαζόμενοι κάνουν απεργίες, καλλιτέχνες αποσύρουν συμμετοχές από βραβεία και η ίδια η επιτροπή της Μπιενάλε παραιτήθηκε ολόκληρη. Ναι, ολόκληρη.
Οι πέντε κριτές αρνήθηκαν να απονείμουν βραβεία σε χώρες των οποίων οι ηγέτες αντιμετωπίζουν κατηγορίες ή εντάλματα από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, κάτι δηλαδή που αφορούσε ευθέως τη Ρωσία και το Ισραήλ. Η διοργάνωση βρέθηκε ξαφνικά χωρίς επιτροπή και αναγκάστηκε να μετατρέψει τα βραβεία σε κάτι σαν “visitor awards”, λες και η μεγαλύτερη έκθεση σύγχρονης τέχνης του κόσμου έγινε ξαφνικά interactive experience μουσείου τεχνολογίας. Μετά από αυτό, ακολούθησαν οι αποχωρήσεις καλλιτεχνών και διεθνών περιπτέρων.
Κάπου εκεί άρχισε να φαίνεται και το βαθύτερο πρόβλημα, η εθνική δομή της ίδιας της Μπιενάλε, η οποία εξακολουθεί να λειτουργεί με εθνικά περίπτερα, σχεδόν σαν art-world Eurovision για ελίτ επιμελητές. Κάθε χώρα έχει το “σπίτι” της, τη σημαία της, την πολιτιστική εκπροσώπησή της, αυτό δηλαδή που κάποτε φαινόταν γκλάμορους και διεθνιστικό. Σήμερα όμως, φαίνεται ως ένα παιχνίδι υποκρισίας και ένα γεωπολιτικό ναρκοπέδιο. Πώς ακριβώς διαχωρίζεις τον καλλιτέχνη από το κράτος που τον στέλνει και γιατί αυτός ο διαχωρισμός γίνεται μόνο όταν βολεύει; Γιατί για χρόνια η διεθνής art scene μπορούσε να αγκαλιάζει Ρώσους ολιγάρχες, πετρελαϊκά funds και “art washing” από αυταρχικά καθεστώτα χωρίς να ιδρώνει ιδιαίτερα;
Καλλιτέχνες του Αυστριακού Περιπτέρου κάθονται στη ράμπα του περιπτέρου κρατώντας αφίσες υπέρ των Παλαιστινίων, κατά τη διάρκεια φιλοπαλαιστινιακής απεργιακής κινητοποίησης στην 61η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας. EPA/ANDREA MEROLA
Το Ολλανδικό Περίπτερο, κλειστό για το κοινό λόγω φιλοπαλαιστινιακής απεργιακής κινητοποίησης. EPA/ANDREA MEROLA
Το πιο δυνατό στοιχείο πάντως φέτος δεν ήταν καν οι επίσημες δηλώσεις, ήταν οι ίδιες οι παρεμβάσεις μέσα στην έκθεση. Παλαιστινιακές σημαίες, αυτοσχέδια μηνύματα, performances διαμαρτυρίας, κλειστά περίπτερα και καλλιτέχνες που αρνούνται να συνεχίσουν. Ακόμα και οι Pussy Riot εμφανίστηκαν στη Βενετία για να διαμαρτυρηθούν για την επιστροφή της Ρωσίας στη διοργάνωση. Και κάπου εδώ η εικόνα γίνεται σχεδόν σουρεαλιστική, βλέποντας μία διοργάνωση που εδώ και χρόνια προσπαθεί να πλασαριστεί ως ασφαλής premium πολιτιστική εμπειρία για συλλέκτες, brands και τουρίστες πολυτελείας, μετατράπηκε σε πολιτικό πεδίο σύγκρουσης. Αυτό όμως είναι το πιο ζωντανό πράγμα που της έχει συμβεί εδώ και χρόνια και η πιο σωστός τρόπος για να δηλώσεις ότι η τέχνη συμπορεύεται με τα όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Η καλλιτεχνική εγκατάσταση με τίτλο «Escape Room» του Έλληνα καλλιτέχνη Ανδρέα Αγγελιδάκη. EPA/ANDREA MEROLA
Η Γάζα, όσο σκληρό κι αν ακούγεται, έφερε πίσω κάτι πραγματικό. Ανθρώπους που λένε ότι δεν μπορούν να μιλούν για τραύμα, σώμα, μετα-αποικιακές αφηγήσεις και ανθρώπινη ευαλωτότητα μόνο ως αισθητικό framework, ενώ δίπλα τους υπάρχουν εικόνες μαζικής καταστροφής. Και γι’ αυτό η φετινή κρίση της Μπιενάλε είναι πολύ μεγαλύτερη από μια απλή διαμάχη για ένα περίπτερο. Στην πραγματικότητα είναι κρίση ταυτότητας.
