Όσο το «κουβάρι» ‘Επστιν επιτέλους ξετυλίγεται – τη δημοσιοποίηση των αρχείων του μπλόκαραν επί σειρά ετών πέντε αμερικανικές κυβερνήσεις!-, προκύπτουν κι εκπλήξεις. Υπάρχει τελικά εμπλοκή ή δραστηριότητα του καταδικασμένου για σεξουαλικά εγκλήματα διακινητή ανηλίκων αμερικανού χρηματιστή με υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας;
Υπάρχουν, πάντως, τα «Epstein Marbles» («Μάρμαρα Έπστιν»), αρχαιότητες ιδιοκτησίας του, που έχουν «γκρίζες» ζώνες ως προς την προέλευσή τους, όπως αποκαλύπτεται σε κάποια…«γωνία» των τριών εκατομμυρίων σελίδων των αρχείων του, που δημοσιοποίησε το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ. Ουδείς μπορεί να αποκλείσει ότι είναι προϊόντα αρχαιοκαπηλίας. Η πώληση, πάντως, που προσπαθεί μάλιστα να επιτύχει μέσω του «αρχιερέα» της αρχαιοκαπηλίας διεθνώς, Χισάμ Αμπουτάμ, ενισχύει τις υποψίες.
Παρότι σε φωτογραφίες της πολυτελούς οικίας του στη Νέα Υόρκη προβάλλει, μεταξύ σύγχρονων έργων τέχνης, το -πιθανότατα αυθεντικό- αρχαίο γλυπτό νέου άνδρα, θεωρείται απίθανο να ήταν λάτρης και συλλέκτης αρχαιοτήτων ο διαβόητος χρηματιστής. Τα «Epstein Marbles», που με βάση τα στοιχεία που έχουν μέχρι στιγμής δημοσιοποιηθεί, πρόκειται για έναν ρωμαϊκής περιόδου μαρμάρινο Ηρακλή και ένα επίσης μαρμάρινο σύμπλεγμα δύο αγοριών, του οποίου δεν προσδιορίζονται η περίοδος και η προέλευση, ούτε και το ποιον ή ποιους -ήρωα ή θεό- ακριβώς απεικονίζει, επεδίωκε να τα πουλήσει σε δημοπρασία του οίκου Christie’s, το 2018. Ως εκπρόσωπός του στους διακανονισμούς εμφανίζεται, καταρχάς, ο μακροχρόνιος σύμβουλός του -χειριζόταν εξ ονόματός του πληρωμές, τραπεζικά και νομικά θέματα- και εκ των δύο εκτελεστών της περιουσίας του, Ρίτσαρντ Καν.
Είναι αρχαιοελληνικό το μαρμάρινο σύμπλεγμα των δύο μορφών-αγοριών; Ουδέποτε ξεκαθαρίζεται στην αλληλογραφία, μέσω email, με θέμα «Roman marble Hercules and the two–figure group», η οποία λαμβάνει χώρα μεταξύ του Καν, ο οποίος υπογράφει ως «Richard Kahn HBRK Associates Inc» -να σημειωθεί ότι δικαστικά αρχεία και οικονομικές εκθέσεις συνδέουν την εταιρεία με οικονομικούς λογαριασμούς που ανήκουν στον Έπστιν-, και του Μαξ Μπερνχάιμερ, του Διεθνούς επικεφαλής του τμήματος Αρχαιοτήτων στον οίκο δημοπρασιών Christie’s (από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 έως το 2024).
Στην γραπτή συνομιλία τους, που συχνά προωθείται από τον Καν στον ‘Επστιν -παραπέμποντας και σε απευθείας τηλεφωνική συνομιλία μαζί του, συγκεκριμένη ημέρα και ώρα, μέσω της προσωπικής εκτελεστικής βοηθού του, Λέσλι Γκροφ– στόχος είναι αφενός η επίμονη, όπως προκύπτει, εξεύρεση των εγγράφων προέλευσης των δυο αρχαιοτήτων, ακόμη και πριν το ’70, αφετέρου η δημοπράτησή τους.
Εξαιρετικά αποκαλυπτικό, ως προς το δεύτερο, είναι το μέιλ που, στις 10 Φεβρουαρίου του 2018, αποστέλλει ο ‘Επστιν στον μεσίτη κι επενδυτή ακινήτων Ντέιβιντ Μίτσελ, που συνεργάστηκαν στενά στον χώρο του real estate και γενικώς ενεργούσε ως μεσάζων του. O ‘Επστιν επικαλείται τη «σχέση του» με τους Christie’s, οι οποίοι μάλιστα «είναι πρόθυμοι» να βάλουν τον Ηρακλή στο εξώφυλλο των «The Exceptional Sales» τους, τον Απρίλιο. Το γεγονός θα εκτινάξει την τιμή του, κάτι που, φαίνεται, τον ενδιαφέρει. Στο μέιλ προς τον στενό συνεργάτη του, θίγει το δάνειο που τον επιβαρύνει και, συγχρόνως, την καθυστέρηση στις πωλήσεις ακινήτων (που κατονομάζει) από όπου αναμένονται πιθανώς έσοδα και για τους δύο. Και προτείνει να βγάλουν προς ώρας στο «σφυρί» μόνο τον Ηρακλή.
Καν και Μπερνχάιμερ ξεκινούν πάντως νωρίτερα την ανταλλαγή μέιλ, στις 17 Αυγούστου του 2017, ημέρα που προκύπτει ότι ο πρώτος έχει μόλις δει τα «Epstein Marbles». Του προκάλεσαν «συγκίνηση», ωστόσο θέτει εξαρχής το ζήτημα των λεπτομερειών «της προέλευσής τους», προκειμένου να δώσει «μια σωστή τιμή». Οι τιμές εκτινάσσονται στις δημοπρασίες αν δεν υπάρχουν σκιές στη «διαδρομή» απόκτησή τους. Εξαρχής, υπάρχουν «αστερίσκοι».
Η ανυπομονησία των συνομιλητών να «κλείσει» το ανοικτό ζήτημά της προέλευσης μέχρι την ημέρα διεξαγωγής της δημοπρασίας, τον Απρίλη του 2018, διατρέχει εμφανώς όλη τη συνομιλία, η οποία από τα υπάρχοντα μέιλ τερματίζεται τον Απρίλιο του 2018.
Στις 23 Αυγούστου, ο Καν ξαναρωτά αν «υπάρχουν νεότερα σχετικά με την προέλευση». Πέντε ημέρες μετά, ο Μπερνχάιμερ απαντά ότι έχουν εξασφαλίσει «ανεξάρτητη επιβεβαίωση» ότι τα μάρμαρα ανήκαν στη συλλογή Μίτσελ, δωρητή της συγκλονιστικής συλλογής προκολομβιανών χρυσών αρχαιοτήτων της πτέρυγας «Θησαυροφυλάκιο Γιαν Μίτσελ» στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στη Ν.Υόρκη (ΜΕΤ). Πιθανότατα αναφέρεται σε πηγή του μέσα στο μουσείο. Ωστόσο, η παλαιότερη ημερομηνία προέλευσης που μπορούν να εξασφαλίσουν, προσθέτει, φτάνει «περίπου το 2010», κάτι που, υπογραμμίζει ο ειδικός, δεν επαρκεί για δημοπρασία.
«Το επόμενο βήμα θα ήταν είτε να επικοινωνήσετε με τον έμπορο, από τον οποίο τα απέκτησε ο πελάτης σας, είτε εναλλακτικά με τον γιο του Mίτσελ, για να δείτε αν κάποιος από τους δύο έχει περισσότερες πληροφορίες», είναι η συμβουλή του.
Είναι η πρώτη φορά που στη συζήτηση εμφανίζεται η ύπαρξη «πελάτη» για τον οποίο ενεργεί η πλευρά Έπστιν, παρόλο που οι αρχαιότητες κατονομάζονται πάντα ως «Epstein Marbles». Από μέιλ, με τίτλο «Αntiquities», πάντως, στις 12 Φεβρουαρίου του 2018, ο Καν ζητά από τον ‘Επστιν να τον ενημερώσει «πότε απόκτησε τον Ηρακλή το Butterfly Trust». Πρόκειται για επενδυτικό “όχημα” που είχε ιδρύσει ο καταδικασμένος παιδόφιλος, το 2013.
Αλληλογραφία μεταξύ του Έπστιν, της βοηθού του Λέσλι Γκροφ και του εκπροσώπου του οίκου Christie’s Μπερνχάιμερ για τις αρχαιότητες.
Στις 29 Αυγούστου ο Καν ζητά από τον Μπερνχάιμερ να καλέσει απευθείας τον Έπστιν για να συζητήσουνε τα θέματα που προκύπτουν σε σχέση με τις αρχαιότητες. Δεν εμφανίζεται απευθείας αλληλογραφία μεταξύ των δύο ανδρών.
Στις 5 Σεπτεμβρίου, ο Καν ενημερώνει τον Έπστιν ότι αφού «πίεσε» τον Μπερνχάιμερ, του έδωσε ως «κατάλληλες» εκτιμήσεις για τιμές εκκίνησης της πώλησης του Ηρακλή το ποσό των 200-300 χιλιάδων (δολάρια) και για τα αγόρια των 150-200 χιλιάδων. Και ζητά την άδεια του Έπστιν να επιτρέψει στον Μαξ να ρωτήσει απευθείας για την προέλευσή τους τον Φαλάνι, μέλος μιας από τις πιο γνωστές οικογένειες dealer αρχαιοτήτων διεθνώς, με έδρα στη Γενεύη, όπως του ζήτησε.
Στις 15 Σεπτεμβρίου, ο Μπερνχάιμερ σημειώνει στον Καν ότι παρόλη την «βεβαίωση από τον Φαλάνι», ότι «τα δύο αγόρια όντως προέρχονται από αυτόν», δυστυχώς, «δεν έχει καμία τεκμηρίωση (προέλευσης) απ’ τη δεκαετία του 1960», επομένως, «δεν υπάρχουν αποδείξεις». Αυτό αποτελεί μάλλον πρόβλημα για τη δημοπρασία.
Με τις πληροφορίες που παρείχε το τμήμα Ελληνικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων του ΜΕΤ, θα μπορέσουν, προσθέτει καθησυχαστικός ο άνθρωπος που εκπροσωπούσε καθ’ όλη την αλληλογραφία τον οίκο δημοπρασιών Christie’s, να συμπεριλάβουν τελικά και τα δύο αγόρια και τον Ηρακλή σε μια μελλοντική πώληση, καθώς «ο επιμελητής (του ΜΕΤ) τα κατέγραψε και τα δύο σε μια απογραφή από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Έτσι, αν και όταν ο κ. Έπστιν θέλει να δοκιμάσει την αγορά δημοπρασιών, είμαστε έτοιμοι», καταλήγει.
Ένα από τα μέιλ του Μαξ Μπερνχάιμερ, από τον οίκο δημοπρασιών Christie’s, που θέτει το ερώτημα πότε θέλει να δημοπρατήσει τις αρχαιότητές του ο Έπστιν.
Μεσολαβούν δύο μήνες σιωπής και την 1η Νοεμβρίου ο Μπερνχάιμερ επανέρχεται, ενημερώνοντας για την εξαιρετική τιμή που έπιασε στην τελευταία δημοπρασία του οίκου Christie’s ένα αιγυπτιακό πορτρέτο του Αμενχοτέπ Γ΄ («σχεδόν 1,4 εκατομμύρια δολάρια, έναντι εκτίμησης 200/300.000 δολαρίων»), γεγονός που δείχνει, υποστηρίζει, ότι «η αγορά έχει τεράστια όρεξη για εξαιρετικά αντικείμενα με σταθερή προέλευση, τα οποία είναι φρέσκα στην αγορά». Ορμώμενος από αυτό, ζητά να συνεχίσουν τη συζήτηση για τα «Μάρμαρα Έπστιν», καθώς είναι βέβαιος ότι «θα είναι περιζήτητα από ένα ευρύ φάσμα πιθανών αγοραστών, από αφοσιωμένους συλλέκτες (…)».
Μεσολαβούν δύο επιπλέον μήνες και, στις 24 Ιανουαρίου του 2018, Μπερνχάιμερ και Καν είχαν τηλεφωνική συνομιλία, όπως μαρτυρά η γραπτή συνέχεια, όποτε ο πρώτος κάνει λόγο για την επερχόμενη δημοπρασία της 18ης Απριλίου, στη Νέα Υόρκη. Υπογραμμίζει ότι οι πρόσφατες πωλήσεις αποκαλύπτουν ότι η αγορά είναι υπερκινητική και η ζήτηση για αντικείμενα της κατηγορίας “αριστουργήματα” βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά, και όχι μόνο από παραδοσιακούς συλλέκτες αρχαίας τέχνης. Η αγορά αρχαιοτήτων, ενημερώνει, έχει ανοίξει επίσης στη Λατινική Αμερική, τον Κόλπο και την Κίνα. Οι προτεινόμενες τιμές που δίνει ο Μπερνχάιμερ στο συνομιλητή του, παρότι «συζητήσιμες», σε περίπτωση που «δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες» του Έπστιν, είναι για τον Ηρακλή 1.500.000/2.500.000 δολάρια και για τα δύο αγόρια 600.000/800.000 δολάρια. Τα ποσά έχουν εκτιναχθεί σε σχέση με τις αρχικές εκτιμήσεις του.
Επιμένει όμως στο «αγκάθι» της προέλευσής τους, που το επαναφέρει αναφορικά με την απόκτηση του Ηρακλή, από τον Μίτσελ: «Γνωρίζουμε ότι τόσο ο Ηρακλής όσο και τα δύο αγόρια προέρχονται από την κληρονομιά του Γιαν Μίτσελ, και επιπλέον ότι τα αγόρια αποκτήθηκαν από τον Φαλάνι, ο οποίος το επιβεβαίωσε. Χάρη στον πρώην επιμελητή του Ελληνικού και του Ρωμαϊκού Τμήματος στο MET, έχουμε επαρκείς πληροφορίες που επιβεβαιώνουν ότι και τα δύο αντικείμενα έχουν επαρκή προέλευση για να πληρούν τις απαιτήσεις του οίκου Christie’s. Εάν υπάρχει όμως τρόπος να μάθουμε αν ο Mίτσελ απέκτησε τον Ηρακλή πριν από το 1970, η δυνατότητα πώλησής του θα αυξηθεί δραματικά».
Κι ενώ ο Καν του απαντά ότι θα επανέλθει στις 6 Φεβρουαρίου, τελικά επανακάμπτει ξανά πρώτος ο Μπερνχάιμερ, ρωτώντας αν «υπάρχει κάτι νεότερο με τα μάρμαρα».
Μια ημέρα μετά, ο Καν απαντά ότι βρήκε τις πληροφορίες που του ζήτησε για πριν το 1970, για τον Ηρακλή, από ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο της εταιρείας Chubb, που αναφέρει ότι «ήταν από το 1967 Giorgio Fallani, Γενεύη Ελβετίας». O Μπερνχάιμερ ζητά το συμβόλαιο για το αρχείο του οίκου Christie ‘s.
Στις 12 του μήνα ο Καν, ενώ προσπαθεί να αποκτήσει το ασφαλιστήριο, υποστηρίζει ότι μπορεί να επιβεβαιώσει ότι «και τα δύο κομμάτια» προέρχονται από το 1967 από τον Φαλάνι, στη Γενεύη.
Οποιαδήποτε αναφορά σχετικά με την δημοπράτηση στον οίκο Christie’s διακόπτεται στις 20 Απριλίου, ημέρα όπως προκύπτει που τελικά διεξήχθη η δημοπρασία, οπότε άγνωστος αποστολέας -είναι σβησμένο το όνομά του-, αποστέλλει στον Έπστιν μέιλ, απολογούμενος: «Αγαπητέ Τζέφρι, λυπάμαι που δεν πουλήσαμε τον Ηρακλή και σε απογοητεύσαμε. Ο Mαξ (Μπερνχάιμερ) και εγώ θα θέλαμε να μιλήσουμε μαζί σου». Δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά στα δίπτυχο γλυπτό των αγοριών. Πιθανότατα δεν δημοπρατήθηκε.
Την ίδια ημέρα, ο Καν στέλνει μέιλ προς τον Έπστιν με «συγκριτικά στοιχεία» για τις τιμές που πιάνουν (φτάνοντας και τα 2.741.000 δολάρια) ρωμαϊκοί μαρμάρινοι κορμοί στην κατηγορία «The Exceptional Sales». Σε έτερο μέιλ του δηλώνει ότι ο Μπερνχάιμερ θέλει «να τους παραπλανήσει».
Μετά το «ναυάγιο» του Christie’s, τη «σκυτάλη» παίρνει ο Μίτσελ, που ξεκινά συνομιλίες για την πώληση των αρχαιοτήτων με τον Χισάμ Αμπουτάμ, εκ των κορυφαίων διεθνώς dealer αρχαιοτήτων, με έδρα την Νέα Υόρκη, ιδιοκτήτη της γκαλερί Phoenix Ancient Art, μαζί με τον αδερφό του Άλι, και της Gallery Electrum, ο οποίος έχει καταδικαστεί για διακίνηση αρχαιοκαπηλικών αρχαίων ευρημάτων στη Νέα Υόρκη και στην Αίγυπτο. Ταυτόχρονα, ελβετικές και διεθνείς τελωνειακές αρχές έχουν διερευνήσει τον χειρισμό μεγάλου αριθμού αντικειμένων από την Phoenix Ancient Art, ωστόσο αυτές οι έρευνες δεν οδήγησαν σε απαγγελία κατηγοριών σε βάρος του.
Στις 26 Απριλίου προτείνει στον Μίτσελ να παραλάβει τις αρχαιότητες του Έπστιν «με παρακαταθήκη για πώληση το συντομότερο δυνατό, χωρίς να υπερβεί τους 6 μήνες». Η καθαρή τιμή που δίνει και για τις δύο είναι 1.500.000 δολάρια. Ο Ηρακλής, προτείνει καταρχάς, να προσφερθεί ιδιωτικά σε μια λίστα αποκλειστικών πελατών του που πιθανώς θα ενδιαφέρονταν και τα αγόρια να εκτεθούν στην έκθεση τέχνης TEFAF στο Armory της Λεωφόρου Ark, την επόμενη κιόλας εβδομάδα.
Ένα από τα μέιλ που ανταλλάσσει ο «αρχιερέας» της αρχαιοκαπηλίας, Χισάμ Αμπουτάμ με τον στενό συνέταιρο κι εκπρόσωπο του Έπστιν, Ντέιβιντ Μίτσελ.
Ο Μίτσελ προωθεί αμέσως το μέιλ στον Έπστιν ρωτώντας τον «Are you good with this?». Η αλληλογραφία κοινοποιείται και στον Καν, που βρίσκει την τιμή των 1.500.000 «υπερβολική», σε μέιλ του στον Έπστιν, αλλά εκείνος του απαντά ότι ο Μίτσελ την υπέδειξε στον Αμπουτάμ. «Δυστυχώς, εξακολουθεί να έχει ψευδαισθήσεις…», επιμένει, ανταπαντώντας ο Καν.
Η διαδικασία προχωράει και στις 28 Aπριλίου ο Αμπουτάμ ζητά να ελέγξει η πλευρά Έπστιν το συνημμένο (πιθανώς συμβόλαιο) και, αν δεν υπάρχουν αλλαγές, να υπογραφεί και να σταλεί πίσω. Το δίπτυχο των αγοριών φαίνεται ότι βρίσκεται ήδη στην γκαλερί του και προετοιμάζεται να εκτεθεί στην έκθεση TEFAF-NY Spring, στο Park Avenue Armory. Τον Ηρακλή σχεδιάζει να τον προωθήσει ιδιωτικά με δύο τρόπους: εκθέτοντάς τον αποκλειστικά στην γκαλερί του, για έναν επιλεγμένο αριθμό συλλεκτών από το εξωτερικό που θα βρίσκονταν στην πόλη την επόμενη εβδομάδα, και ενημερώνοντας επιλεγμένη ομάδα πιθανών αγοραστών του στην Ευρώπη («υπάρχουν δυο πιθανοί αγοραστές στο Βέλγιο, ένας στην Ελβετία και ένας στο Ηνωμένο Βασίλειο», σημειώνει). Πρόθεσή του είναι να ξεκινήσουν με τιμή της τάξης του 1,25 εκατομμυρίου δολαρίων.
Πού κατέληξαν οι αρχαιότητες Έπστιν; Άγνωστο. Και το ποιο σημαντικό: από πού έφτασαν τα «Epstein Marbles» στα χέρια του; Είναι προϊόντα αρχαιοκαπηλίας; Άγνωστο, επίσης. Τον Οκτώβρη του 2011, υπάρχει μέιλ που του προωθεί ο Καν, μέσω του οποίου του ζητάει να τηλεφωνήσει στον «Στούι», επειδή «διαμαρτυρήθηκε ότι δεν του δίνεις αρκετή προσοχή (…) ενώ είναι στη διαδικασία πώλησης της συλλογής αρχαιοτήτων του». Είναι άγνωστο ποιος ακριβώς είναι ο Στιούι, αν τελικά οι δυο αρχαιότητες προήλθαν από αυτόν και, τέλος, αν είναι απαλλαγμένες από «σκιές» παράνομης διακίνησης, πώλησης κι αγοράς.
Οπωσδήποτε τα ερωτήματα παραμένουν ανοικτά και δη για έναν κάτοχο με το προφίλ του Έπστιν, παρόλο που δεν υπάρχουν νομικά έγγραφα που να δείχνουν ότι εμπλέκεται στην κατοχή, διακίνηση ή πώληση αρχαίων. Είναι, εξάλλου, γνωστή η διαδικασία ξεπλύματος μαύρου χρήματος μέσω της πώλησης αρχαιοτήτων και «νομιμοποίησης» κομματιών αμφίβολης προέλευσης με πλαστά έγγραφα, ακόμη κι από μεγάλα μουσεία σε συνεργασία με οίκους δημοπρασιών ή dealers. Η εμπλοκή δε του dealer με ρεκόρ διεθνών καταδικών για αρχαιοκαπηλία, Χισάμ Αμπουτάμ, μόνο να ενισχύει μπορεί τις υποψίες για την παράνομη προέλευση των «Epstein Marbles».
