Σε μια εποχή που η εικόνα μοιάζει να είναι πιο σημαντική από την πραγματικότητα το «Superstar» έρχεται ως ένας επιταχυντή επιθυμίας, με ένα μικρόκοσμο υπερέντασης, για να επαναπροσδιορίσει τα όρια και να προτείνει νέες αντιστάσεις. Εδώ η σκηνή γίνεται αρένα και δοκιμάζει τη φυσική αντοχή. Η Ιωάννα Πορτόλου τοποθετεί τρία γυναικεία σώματα στο κέντρο ενός μηχανισμού που ζητά συνεχώς «λίγο ακόμη». Λίγο ακόμη ένταση. Λίγη ακόμη διαθεσιμότητα. Λίγη ακόμη λάμψη. Η κίνηση γίνεται ρυθμός επιβίωσης. Ο ήχος σε διαπερνά. Το βλέμμα εκθέτει. Και κάπου ανάμεσα στη φιλοδοξία και την εξάντληση, εμφανίζεται το ερώτημα που δεν απαντιέται εύκολα: θέλουμε όντως να καούμε ή απλώς φοβόμαστε να σβήσουμε; Η αναγνώριση είναι πράξη ελευθερίας ή ένας ακόμη ρόλος που παίζουμε μέχρι τελικής πτώσης;
Στο ΠΛΥΦΑ, το «Superstar» υπόσχεται τριβή. Και η Πορτόλου μιλά για το σώμα ως πεδίο μάχης, για το backstage της εικόνας μας, για εκείνη τη λεπτή γραμμή όπου η δημιουργική πρόθεση μπορεί και να μετατραπεί σε δύναμη.
Τι αποτέλεσε την αρχική αφορμή για τη δημιουργία του «Superstar»;
Το έργο αυτό μιλάει για τον Superstar της διπλανής πόρτας. Ίσως να μιλάει για το σύστημα πίεσης μέσα στο οποίο καλούμαστε να ζούμε και να επιβιώνουμε. Ψάχνει το σημείο στο οποίο αυτό εν δυνάμει μας φτάνει. Αν αυτό μπορούμε να το δούμε και να το αναγνωρίσουμε; Αν μας αλλοιώνει. Καθώς επίσης και τι θυσίες είμαστε αναγκασμένοι ή διατεθειμένοι να κάνουμε ή ακόμα και επιλέγουμε κάποιες φορές να κάνουμε και πόσο μπορεί να χάνουμε τον εαυτό μας σε αυτή την διαδρομή, αν τον χάνουμε.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο ρίσκο που παίρνει αυτή η παράσταση;
Ίσως το μεγαλύτερο ρίσκο της παράστασης να είναι ότι μιλάει για την κάτω και πιο μαύρη back stage πλευρά της εικόνας μας. Το κάνει αυτό χρησιμοποιώντας το γυναικείο σώμα αρχικά. Αν και εγώ δεν ήμουν γυναίκα αυτό θα μπορούσε ίσως να ήταν και κατακριτέο. Το γυναικείο σώμα χρησιμοποιείται στην παράσταση εν γνώση μας ως κάτι πονεμένο και πολύπαθο. Σαν ένα είδος πεδίου μάχης. Ξεκινάει με αυτή την παραδοχή και την συγκατάθεση ότι στην πορεία της ιστορίας το γυναικείο σώμα έχει χρησιμοποιηθεί και ακόμα χρησιμοποιείται ως αντικείμενο και ανταλλακτική αξία. Για να καταλήξει, ελπίζω τουλάχιστον, στον άνθρωπο του οποίου το σώμα έχει βιωθεί ως τέτοιο. Από το ίδιο ή και το περιβάλλον του. Σε αυτό το σημείο δεν έχει σημασία πλέον αν οι ερμηνευτές είναι γυναίκες ή όχι. Βλέπουμε περισσότερο την κακομεταχείριση και την θυσία παρά το φύλο τους.
Πώς συνομιλεί ο τίτλος με τη φράση του Kurt Cobain «It’s better to burn out than to fade away»;
Η φράση αυτή είναι αρχικά από ένα τραγούδι του Neil Young το 1979 που ονομάζεται “Hey Hey, My My (Into the Black)” που μίλαγε για την εκρηκτική και εφήμερη φήμη του rock and roll επηρεασμένη και από το Punk ρεύμα. Το 1994 βρέθηκε στο γράμμα που άφησε πίσω του ο Kurt Cobain. Έτσι όπως το ακούω, στη φράση υπάρχει πάντα μία αντιδραστική και επαναστατική στάση απέναντι σε οτιδήποτε φέρνει όρια και καταπίεση. Θα κρατήσω αυτό που πιστεύω, το όνειρό μου ακόμα και αν καώ ή καταστραφώ, προκειμένου να μην υποκύψω και χαθώ και σβήσω στην ανωνυμία. Η ερώτηση είναι αν χρειάζεται να θέτω ένα τόσο σκληρό δίλημμα. Κάποιες φορές είναι επιτακτική ανάγκη και κάποιες άλλες ίσως όχι. Το έργο νομίζω πως επεξεργάζεται το τίμημα. Γιατί υπάρχει τίμημα, σίγουρα.
Το σκηνικό θυμίζει ρινγκ. Τι συμβολίζει αυτή η αρένα;
Το σκηνικό πάνω και μέσα στο οποίο διαδραματίζεται το Superstar είναι ένα τετράγωνο κίτρινο πάτωμα με διαστάσεις 6×6 μέτρα. Το κοινό κάθεται γύρω γύρω και σε απόσταση αναπνοής πλαισιώνοντας αυτό το τετράγωνο. Οι ερμηνεύτριες κινούνται κάτω από την συνθήκη ότι δεν υπάρχει έξοδος ή διέξοδος από το τετράγωνο. Αυτό είναι. Επίσης απευθύνονται σε όλες τις κατευθύνσεις, δηλαδή 360 μοίρες. Δεν υπάρχει κανένα σημείο που να υπάρχει καταφύγιο για τις ερμηνεύτριες πάνω στη σκηνή. Οι θεατές με την διάταξη των θέσεων και τα σώματα τους υπογραμμίζουν αυτό τον εγκλεισμό. Ο κάθε θεατής γίνεται μέρος του σκηνικού για τους θεατές που κάθονται απέναντι του. Όχι μόνο σαν σώμα αλλά επίσης και σαν βλέμμα. Το βλέμμα κατά την γνώμη μου λειτουργεί με δύο τρόπους, παρατηρώ το βλέμμα του θεατή απέναντι μου να πέφτει πάνω στα σώματα των ερμηνευτριών αλλά επίσης παρατηρώ πως είναι όταν κάνω και εγώ το ίδιο, δηλαδή το δικό μου βλέμμα πάνω σε αυτά τα σώματα, γίνεται το σκηνικό για τους θεατές απέναντι μου. Για τις ηρωίδες αυτό δημιουργεί πίεση δραματουργικά αλλά και εκτελεστικά, δηλαδή κυριολεκτικά δεν έχω τίποτα να κρατάει τα νότα μου. Όλα φαίνονται, όλα είναι σε κοινή θέα.
Ποια είναι η σχέση φιλοδοξίας και αυτοκαταστροφής στο έργο;
Ίσως σαν αίσθηση να μπορώ να διακρίνω την διαφορά. Στην θεωρία δηλαδή καταλαβαίνω πως υπάρχει μεγάλη διαφορά. Όταν όμως δεν βλέπω καθαρά την πρόθεση μου, μπορεί και να χάσω τον τελικό προορισμό ή στόχο. Στόχος μπορεί να μην είναι η αυτοκαταστροφή αυτή καθαυτή, αλλά μπορεί να προκύψει στην διαδρομή. Πάλι έχω την εντύπωση ότι καταλήγουμε στην αναγνώριση των ορίων μας. Άρα ο διαχωρισμός είναι μεταξύ μίας δημιουργικής αλλά διαλλακτικής πρόθεσης και μίας απαίτησης για ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα.
Υπάρχει προσωπικό βίωμα πίσω από την έννοια της «δίψας για αναγνώριση»;
Ίσως να μην χρησιμοποιούσα την λέξη δίψα. Αλλά ανάγκη για αναγνώριση θα ήταν ψέμα να πω πως δεν υπάρχει κιόλας. Με τον ίδιο τρόπο που όταν θέτω μία ερώτηση περιμένω ιδανικά μία απάντηση, περιμένω μία ανταπόκριση σε αυτό που έχω καταθέσει. Κυρίως όταν καταθέτω κάτι σταθερά για 26 χρόνια με τόσες δυσκολίες και είμαι ακόμα εδώ, είναι σημαντικό να βλέπω ότι κάποιος αντιδρά σε αυτό που φέρνω στην επιφάνεια. Είναι πέρα από το μου «αρέσει ή δεν μου αρέσει». Είναι μία ενθάρρυνση, ότι ακούγομαι και υπάρχω δηλαδή.
Πόσο σημαντικός είναι ο αυτοσχεδιασμός στη δουλειά σας;
Ο αυτοσχεδιασμός είναι σαν να λέμε τα βασικά χρώματα του πίνακα. Είναι η ταυτότητα που φέρνει ο κάθε ερμηνευτής στη σκηνή μαζί με το πρόσωπό του, το σώμα του, την ιστορία του, τον τρόπο που βλέπει και υπάρχει στον κόσμο. Χωρίς τον αυτοσχεδιασμό δεν υπάρχει η δουλειά. Είναι το οξυγόνο για να ξεκινήσουμε και είναι ο δρόμος στην συνέχεια προς τα πιο βαθιά κέντρα του έργου. Εκεί δηλαδή που συναντιούνται τα μονοπάτια των ερμηνευτών με των υπόλοιπων συντελεστών.
Πώς διαχειρίζεστε τη σωματική και ψυχική αντοχή των χορευτριών;
Στην θεωρία καταλαβαίνω πως υπάρχει μεγάλη διαφορά. Όταν όμως δεν βλέπω καθαρά την πρόθεση μου, μπορεί και να χάσω τον τελικό προορισμό ή στόχο. Στόχος μπορεί να μην είναι η αυτοκαταστροφή αυτή καθαυτή, αλλά μπορεί να προκύψει στην διαδρομή. Πάλι έχω την εντύπωση ότι καταλήγουμε στην αναγνώριση των ορίων μας. Άρα ο διαχωρισμός είναι μεταξύ μίας δημιουργικής αλλά διαλλακτικής πρόθεσης και μίας απαίτησης για ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα. Η κάθε μία από τις ερμηνεύτριες δούλεψε στον δικό της δρόμο, με τον δικό της τρόπο και γύρω από τα δικά της όρια. Είναι μία αλήθεια για μένα πως ο κάθε ένας από τους ερμηνευτές που έχω δουλέψει έχει άλλη είσοδο στον εαυτό του. Ένας μπορεί να προσεγγίζει την δημιουργία υλικού κινητικά και σωματικά, άλλος συναισθηματικά, άλλος ψυχικά, ενεργειακά, αφηγηματικά, δραματουργικά. Υπάρχουν τόσοι τρόποι όσοι και ερμηνευτές. Συνήθως για μένα έχει νόημα να σέβομαι την προσωπική είσοδο αν περιμένω προσωπικό υλικό και προσωπική σύνδεση με το έργο. Σε ένα ομαδικό κομμάτι του έργου μπορεί να δουλέψω και κάπως διαφορετικά. Η δυσκολία όταν δουλεύεις έτσι είναι ότι όταν έρχεται η στιγμή της δυσκολίας στην πρόβα, γιατί πάντα έρχεται, δεν ξέρεις ποιανού τα όρια είναι που έχουν τεντώσει…
Τι αναζητάτε σε έναν νέο χορευτή;
Περιέργεια, διάθεση για ρίσκο, μεγάλη γκάμα κίνησης, πολλές διαφορετικές πηγές έμπνευσης για τον αυτοσχεδιασμό, ομαδικότητα, τεχνική, άνεση στο χάος αλλά και πειθαρχεία…
Τι ρόλο παίζει το συναίσθημα στο έργο σας;
Το συναίσθημα παίζει μεγάλο ρόλο. Αρχικά εγώ αγγίζομαι συναισθηματικά από το θέμα του έργου. Οι συντελεστές μέσα από τον αυτοσχεδιασμό έρχονται σιγά σιγά σε επαφή με αυτό που αγγίζει και τους ίδιους ενώ εξερευνούν το θέμα. Οι συναντήσεις τους στον αυτοσχεδιασμό φέρνει επίσης νέα επίπεδα συναισθηματικά μέσα από τις σχέσεις τους και την επαφή μεταξύ τους στην πρόβα. Αυτό που φροντίζουμε όσοι είμαστε απ’ έξω στην δραματουργία και στην συνολική κατεύθυνση που θα πάρει το έργο είναι πως, πόσο και γιατί το συναίσθημα που χτίζεται μέσα στο έργο θα επηρεάσει ή πρέπει να αφήσουμε να επηρεάσει το κοινό. Το κοινό φυσικά στο τέλος έχει τον τελικό λόγο. Κάποιοι επηρεάζονται πολύ έντονα και κάποιοι όχι.
Έχει αλλάξει η καλλιτεχνική σας ματιά με τα χρόνια; Με ποιον τρόπο;
Έχω την εντύπωση πως ναι. Μπορεί άλλοι να έχουν διαφορετική άποψη. Εγώ παρατηρώ μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους συντελεστές της ομάδας, ακόμα και εν λευκό κάποιες φορές. Θα το μετέφραζα αυτό σε μία μεγαλύτερη εμπιστοσύνη και αποδοχή των ποιοτήτων που φέρνει ο καθένας από μας. Σαν να έχω μετακινηθεί στην θέση του ενορχηστρωτή των ποιοτήτων από την θέση του ελέγχου. Με ενδιαφέρει και με γεμίζει το χάος που προκύπτει από αυτή την ομαδική κατάθεση. Το τελικό αποτέλεσμα είναι κάτι πολύ παρά πάνω από το άθροισμα των καταθέσεων μας. Είναι και οι σχέσεις που δημιουργούνται μέσα στα χρόνια, οι τσακωμοί, η αγάπη, οι συζητήσεις οι φόβοι μας. Όλα αυτά που ζούμε μαζί είναι ο πλούτος της γλώσσας που μπαίνει στο κάθε έργο και καθρεφτίζει το βάθος των σχέσεων. Οπότε μάλλον η ματιά μου έχει στραφεί περισσότερο σε αυτή την επένδυση παρά στον έλεγχο. Ελπίζω τουλάχιστον…
Πώς γεννιέται μια νέα χορογραφική ιδέα;
Μπορεί να γεννηθεί με διάφορους τρόπους και από διάφορα ερεθίσματα. Από το να είναι με κάποιο τρόπο η συνέχεια της προηγούμενης, να ξεκινήσει από έναν ήχο η μία μουσική, ένα άλλο έργο τέχνης, κάτι από το περιβάλλον η την ζωή του δημιουργού, μπορεί να είναι κάτι αυθόρμητο ή προϊόν έρευνας κ προγραμματισμού. Δεν υπάρχει όριο στους διαφορετικούς τρόπους που μπορεί να γεννηθεί μία ιδέα. Είναι μάλλον εξαρτημένο από το πως βλέπει ο καθένας τον κόσμο και τον επεξεργάζεται. Μέσα από την πιστή αναπαράσταση, την αφαίρεση, την νοητική επεξεργασία, την συνειρμική ροή, την πολιτική σκέψη, την κοινωνική ανάλυση. Δεν υπάρχει τέλος στην δημιουργία!
Τι ρόλο παίζει το στοιχείο της «συναυλίας» στη σκηνική σύνθεση;
Η συναυλία είναι και αυτός ένας χώρος έκφρασης. Εκεί το κοινό μπορεί να έχει μεγαλύτερη συμμετοχή με την φωνή και το σώμα από ότι σε μία θεατρική σύμβαση. Από την αρχή του Superstar δημιουργείται και προτείνεται ένας συναυλιακός χώρος που κατά κάποιο τρόπο χρησιμοποιείται σαν σκηνικό της παράστασης. Στην πραγματικότητα όμως δεν ισχύει μιας μιλάμε για παράσταση χορού. Το κοινό δεν μπορεί να συμμετέχει ενεργά εν τέλει. Εκεί κάποιου είδους ενέργεια εγκλωβίζεται για τον θεατή γιατί δεν μπορεί να την εκφράσει ή να πάρει πραγματικά μέρος. Μπορεί επίσης και να μην το αφορά. Σιγά σιγά και κατά την διάρκεια του έργου, από αυτό που συμβαίνει πάνω στη σκηνή της συναυλίας μεταφερόμαστε σε ένα πιο ιδιωτικό κομμάτι των γεγονότων που σίγουρα δεν θα εμφανιζόταν σε δημόσια θέα. Άρα παίζει τον ρόλο του διαχωρισμού μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, εικόνας και πραγματικότητας. Με βάζει ως θεατή να συμμετέχω σε κάτι που ίσως δεν θα έπρεπε (ή θα έπρεπε), πάντως behind the scenes, backstage.
Ποιος είναι ο ρόλος της μουσικής στη δημιουργική σας διαδικασία;
Η μουσική είναι από τα πολύ ενεργά στοιχεία της δουλειάς μιας και ο Αντώνης Παλάσκας που την υπογράφει είναι παρόν από την πρώτη πρόβα μέχρι και την τελευταία και επηρεάζει πολύ σημαντικά την δραματουργία. Η δραματουργία σαν υλικό έρχεται από τους ερμηνευτές και από τον αρχικά αυτοσχεδιαστικό ήχο του Αντώνη. Η επεξεργασία όμως του υλικού αυτού στην συνέχεια γίνεται από ένα εξωτερικό μάτι ώστε σιγά σιγά να αρχίσει να σταθεροποιείται. Μέχρι και στις παραστάσεις όμως παραμένει με κάποιο τρόπο ανοιχτή η μουσική σε αυτό που συμβαίνει, την στιγμή που συμβαίνει. Η παράσταση παραμένει ζωντανή ακόμα και με την παρουσία του κοινού. Είναι η συμφωνία μέσα στην οποία συναντιόμαστε οι συντελεστές. Η μουσική έχει τον ρόλο του συνεκτικού ιστού. Μας οδηγεί, μας παρασύρει, μας πηγαίνει σε περιοχές που δεν γνωρίζαμε και ενίοτε μας φτάνει στα όρια μας. Είναι όμως σίγουρα ένας από τους παίκτες του παιχνιδιού. Εχει και αυτή τα δικά της όρια και την δική της ιδιοσυγκρασία στην οποία κάποιες φορές αναφερόμαστε για να βρούμε την λύση που δεν είμαστε σε θέση να δούμε.
Με ποιον τρόπο η μουσική του διαμορφώνει τη χορογραφική γλώσσα;
Ο Αντώνης είναι πάντα ο +1 χορευτής. Είναι πάντα το αστείο μας. Ότι θα τον φωτίσουμε, θα τον ντύσουμε, θα τον βγάλουμε στη σκηνή. Με κάποιο τρόπο αυτό δεν είναι μόνο αστείο γιατί ο Αντώνης είναι το έργο. Το κρατάει ζωντανό και με συνοχή, δίνει στους ερμηνευτές έναν χώρο μέσα στον οποίο μπορούν να κινηθούν και να υπάρξουν. Μετά τις πρώτες συζητήσεις οπού βρίσκουμε τον τόπο του έργου, αρχίζουν να προκύπτουν και οι πρώτοι ήχοι. Χτίζουμε από κύτταρο και φτιάχνουμε έναν ολόκληρο οργανισμό. Οπότε και ο Αντώνης είναι στο DNA του κάθε έργου. Είναι μεγάλο μέρος της διαμόρφωσης της χορογραφικής γλώσσας. Και πάλι, μεγάλο μέρος της χορογραφικής γλώσσας είναι η αναντικατάστατη σχέση μου με τον Αντώνη! Δεν χρειάζεται πια να μιλάμε.
Πόσο σημαντική ήταν η δραματουργική συμβολή της Δήμητρας Μητροπούλου;
Η Δήμητρα είναι ένας άνθρωπος με βαθιά καλλιέργεια και πολύ ανοιχτό μυαλό. Σε αυτό το έργο, όπως και σε όσα άλλα έχουμε συνεργαστεί, μπορεί να υπηρετεί το έργο καθοριστικά χωρίς όμως να σταματήσει να ακούει και τις ανάγκες όλων των ερμηνευτών. Δεν υπάρχει κάτι κατά την Δήμητρα που δεν μπορεί να ειπωθεί, εξερευνηθεί ή λυθεί. Αρκεί να βρούμε την αλήθεια που το γέννησε. Μιλάμε πολύ κατά την διάρκεια των προβών. Δεν θυμάμαι κάποια φορά που να έχουμε ουσιαστικά διαφωνήσει. Αυτό νομίζω πως συμβαίνει επειδή κοιτάμε τι χρειάζεται το έργο και όχι ποιος θα ακουστεί περισσότερο. Είναι ένας από τους συνεργάτες μου που εκτιμώ και αγαπώ βαθιά. Μου δίνει ασφάλεια να τολμήσω και να πάρω ρίσκο, μου βάζει πλάτη. Είναι μπορώ να πω μοναδική!
Υπάρχει κάποιο έργο σας που θεωρείτε σταθμό στην πορεία σας;
Υπάρχουν μάλλον δύο ή τρία που παρατηρώντας τα τώρα βλέπω ότι είναι σε σημεία καμπής της συνολικής πορείας. Μπορεί να υπήρχε κάποιο ρίσκο που έπαιρνα, ή κάποια συνειδητοποίηση για τον τρόπο δουλειάς μου και της μεθοδολογίας που καταστάλαζε σιγά σιγά.
Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει σήμερα ο σύγχρονος χορός στην Ελλάδα;
Η ποσότητα των χρημάτων που διατίθενται για τον ανεξάρτητο σύγχρονο χορό στην Ελλάδα σήμερα, σε σχέση με την φορολογία των χορευτών, τις αμοιβές τους και το κόστος ζωής είναι μία εξίσωση που δεν έχει λύση. Αυτό συνδυάζεται με το γεγονός ότι ο πολιτιστικός προγραμματισμός είναι ετήσιος και εφήμερος, άρα δεν υπάρχει ποτέ χρόνος για προγραμματισμό και έρευνα. Οι ομάδες ενημερωνόμαστε για τα χρήματα τρεις ή τέσσερεις μήνες πριν την έναρξη των προβών ενώ η παράδοση του έτοιμου έργου πρέπει να γίνει μέσα σε εννιά μήνες από την ανακοίνωση. Αυτό δεν μας δίνει ποτέ αρκετό χρόνο για προεργασία ενώ οι πρεμιέρες πέφτουν όλες μαζί σε μεγάλη πυκνότητα. Τέλος, ένας χώρος ή θέατρο αφοσιωμένο στις ιδιαίτερες ανάγκες του χορού είναι επίσης κάτι που δεν έχουμε αποκτήσει ακόμα. Αυτό μας δημιουργεί μεγάλες δυσκολίες γιατί παραμένουμε πάντα ο φτωχός συγγενής του θεάτρου.
Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το «Superstar»;
Θα ήθελα οι θεατές, και εγώ μαζί, να αναρωτηθούμε πόσο δεν δίνουμε την δυνατότητα στον εαυτό μας να έχουμε μία προσωπική εμπειρία του εαυτού μας. Μια εμπειρία μας από πρώτο χέρι. Δηλαδή μία δική μας εμπειρία και όχι μία εμπειρία μέσα από την εικόνα μας. Όχι μέσα από το βλέμμα του απέναντι θεατή δηλαδή. Όχι μέσα από αυτό που λαμβάνουμε από την εικόνα με την οποία μπορούμε να ταυτιστούμε. Είναι ίσως μία πιο εσωτερική εικόνα που χρειάζεται περισσότερη υπομονή, αποδοχή και κατανόηση για το ότι είμαστε και πιο μουτζουρωμένοι από ότι θα θέλαμε ενίοτε.
