Στις 28 Φεβρουαρίου 2023, δύο αμαξοστοιχίες συγκρούστηκαν στην κοιλάδα των Τεμπών. Η επιβατική αμαξοστοιχία της Hellenic Train με προορισμό τη Θεσσαλονίκη και μία εμπορική αμαξοστοιχία κινούνταν στην ίδια γραμμή. Πενήντα επτά άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, οι περισσότεροι νέοι. Αυτή η τελευταία λεπτομέρεια είναι που κάνει κάθε τεχνική συζήτηση ανατριχιαστική, αλλά και το κράτος να φαίνεται ότι βάζει την ανθρώπινη ζωή σε λίστα αναμονής.
Η τραγωδία προκάλεσε τη μεγαλύτερη κοινωνική κινητοποίηση των τελευταίων ετών, με μαζικές διαδηλώσεις, αιτήματα για απόδοση ευθυνών, παραιτήσεις και πολιτικές αντιπαραθέσεις. Κυριάρχησε η δέσμευση ότι κάτι τόσο βαρύ δεν θα επαναληφθεί κι όμως, τρία χρόνια μετά, το ερώτημα παραμένει: Αποδόθηκαν πραγματικές ευθύνες; Λογοδότησαν αυτοί που πρέπει; Μάθαμε από την τραγωδία αυτή; Είμαστε πλέον ασφαλείς;
©Konstantinos Tsakalidis/SOOC
Γιατί αν η χώρα, τρία χρόνια μετά, δεν έχει περάσει τον πυρήνα της υπόθεσης στο ακροατήριο με καθαρό κατηγορητήριο, αν δεν έχει αποδώσει ευθύνη σε όλο το φάσμα των αποφάσεων που οδήγησαν στη σύγκρουση, ας μη γελιόμαστε, δεν μιλάμε για γραφειοκρατία, αλλά για δομική αδυναμία λογοδοσίας.
Τα Τέμπη, το γνωρίζουμε όλοι καλά, δεν ήταν ατύχημα της στιγμής. Για να συμβεί αυτό, διασταυρώθηκαν καθυστερημένα έργα, υπογεγραμμένες συμβάσεις που δεν ολοκληρώθηκαν, ελλιπής εποπτεία, γνωστά κενά, προειδοποιήσεις που δεν είχαν πολιτική ανταπόκριση και πολλά ακόμα που οι θεσμοί δεν επιβεβαιώνουν. Αυτό που σίγουρα δεν υπήρξε ήταν ο αιφνιδιασμός των θεσμών, οι οποίοι γνώριζαν όλα τα προβλήματα από πριν, όπως ακριβώς συμβαίνει αυτή τη στιγμή με το δίκτυο της εναέριας επικοινωνίας στην Ελλάδα.
Κι εδώ μπαίνει η φράση “Ποτέ ξανά” που θέλουμε να λέμε σαν ξόρκι, αλλά που ακόμα δεν έχει μετατραπεί σε δέσμευση. Η χώρα κοντεύει να μάθει να ζει με την ιδέα ότι η τραγωδία είναι μέρος της κανονικότητας και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο από όλα.
©Konstantinos Tsakalidis/SOOC
Η υπόθεση των Τεμπών βρίσκεται, ακόμη, στον βασικό κορμό της, σε μία μακρά διαδρομή ανάκρισης και προδικασίας. Στο δημόσιο πεδίο, αυτό μεταφράζεται στο ότι η κοινωνία έχει ακούσει πολλά, αλλά δεν έχει δει ακόμη τη στιγμή της δημόσιας κρίσης στο ακροατήριο.
Τα δεδομένα, όπως έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα, δείχνουν μια ογκώδη δικογραφία με εκατοντάδες καταθέσεις, τεχνικές εκθέσεις, πορίσματα πραγματογνωμόνων και υπηρεσιακά έγγραφα. Στο κατηγορητήριο που έχει φτιαχτεί μέχρι τώρα, μιλάμε -μεταξύ άλλων- για κατηγορίες όπως διατάραξη ασφάλειας συγκοινωνιών, ανθρωποκτονία από αμέλεια κατά συρροή και σωματικές βλάβες (αποδίδονται σε υπηρεσιακά πρόσωπα ανάλογα με ρόλους και παραλείψεις). Και το κρίσιμο εδώ είναι ότι το νομικό ζήτημα δεν περιορίζεται στο ανθρώπινο λάθος, αλλά στο ερώτημα αν υπήρχε γνώση συστημικών ελλείψεων και αγνοήθηκαν.
©Konstantinos Tsakalidis/SOOC
Το πιο ηχηρό νέο των τελευταίων ημερών είναι ότι η έναρξη της μεγάλης δίκης έχει προγραμματιστεί για τις 23 Μαρτίου 2026 στη Λάρισα, με τη σχετική συζήτηση για τον τόπο διεξαγωγής να έχει κλείσει μετά από απόφαση του Αρείου Πάγου. Αυτό λύνει ένα πρακτικό ζήτημα (το πού θα γίνει), αλλά δεν λύνει το πολιτικό και θεσμικό, δηλαδή τι ακριβώς θα εξεταστεί, πόσο ψηλά θα πάει και ποιος θα χωρέσει στο κάδρο της λογοδοσίας. Γιατί η ελληνική παράδοση έχει ένα πολύ συγκεκριμένο ταλέντο, να μετατρέπει την ευθύνη σε καπνό, διαχρονικότητα, παθογένεια, συσσωρευμένο πρόβλημα, κάτι που είναι περιγραφικά σωστό, αλλά εντελώς ανεπαρκές σε επίπεδο λογοδοσίας.
Και μέσα σε αυτό το κλίμα, εμφανίζονται κι άλλα επεισόδια που δείχνουν πόσο φορτισμένη παραμένει η ίδια η δικαστική διαδικασία. Παραμονή της επετείου των τριών χρόνων, στις 27/2/2026, οι συγγενείς των θυμάτων ζήτησαν άρση του τηλεφωνικού απορρήτου του εφέτη-ανακριτή Σωτήρη Μπακαΐμη και της γραμματέως του, για το διάστημα από την ανάληψη των καθηκόντων τους έως την ολοκλήρωση της ανάκρισης, υποστηρίζοντας ότι υπήρξαν επικοινωνίες (τηλέφωνα/emails) που δεν έχουν ενταχθεί στη δικογραφία. Αυτό, φυσικά, δηλώνει μία ευθεία αμφισβήτηση της διαφάνειας της διαδικασίας και δείχνει το βασικό πρόβλημα: πως όταν αργεί η δικαιοσύνη, αρχίζει να παράγει δυσπιστία. Όχι ότι δεν υπήρχε από την αρχή, τρία χρόνια τώρα, αλλά αντί να λύνονται οι απορίες, γίνονται μεγαλύτερες.
Εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου διαδηλώνουν μπροστά απο τη Βουλή των Ελλήνων, ζητώντας δικαιοσύνη και λογοδοσία στην επέτειο των δύο ετών από το μοιραίο σιδηροδρομικό δυστύχημα στην κοιλάδα των Τεμπών το 2023, το οποίο στοίχισε τη ζωή σε 57 ανθρώπους, στην Αθήνα, στις 28 Φεβρουαρίου 2025. ©Stringer/SOOC
Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι η λειτουργική διάσταση. Μετά την τραγωδία, ανακοινώθηκαν επιταχύνσεις σε τρία βασικά πεδία που συζητιούνται διαρκώς:
Όμως το δίκτυο παραμένει περιορισμένο και ανομοιογενές, σε ένα μοντέλο λειτουργίας που δεν συγχωρεί κενά και λάθη. Υπάρχει κάποια πρόοδος, αλλά δεν έχουμε ακόμη την εικόνα ενός πλήρως ανασχεδιασμένου και ανθεκτικού δικτύου. Στην τελική, αν αύριο ξαναμπούμε σε τρένο, θα είμαστε πιο προστατευμένοι επειδή άλλαξε το σύστημα ή επειδή θα έχουμε τον νου μας να καθόμαστε μόνο στα τελευταία βαγόνια;
Στο πολιτικό επίπεδο, τα Τέμπη έγιναν πεδίο σκληρής αντιπαράθεσης. Υπήρξαν παραιτήσεις, δηλώσεις, ανάληψη ευθύνης σε επίπεδο ρητορικής και ένα μεγάλο αφήγημα που επέστρεφε συνεχώς: οι διαχρονικές παθογένειες. Ναι, υπάρχουν διαχρονικές παθογένειες, όμως η επίκληση της διαχρονικότητας απαλλάσσει από τη ευθύνη στο παρόν; Γιατί, στην πράξη, η διαχρονικότητα λειτουργεί σαν πολιτική τεχνική διάχυσης, σαν άφεση αμαρτιών: όταν όλοι φταίνε λίγο, στο τέλος δεν φταίει κανείς αρκετά. Η πολιτική ευθύνη στην Ελλάδα σπάνια προσωποποιείται πλήρως. Το αποτέλεσμα είναι ότι η συζήτηση μετατοπίζεται από το “ποιος” στο “πώς φτάσαμε εδώ”. Πράγμα πολύ βολικό, αφού το “πώς” είναι απρόσωπο, ενώ το “ποιος” έχει ονοματεπώνυμα, υπογραφές, ημερομηνίες, πρακτικά και προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν. Και όλο αυτό με τη σειρά του προσθέτει άλλον ένα κύκλο στη διαχρονικότητα της παθογένειας.
©Ioanna Papadopoulou/SOOC
Αν υπάρχει ένα σύμβολο που συνοψίζει την ιδέα ότι τα Τέμπη δεν ήταν μια κακή στιγμή, είναι η Σύμβαση 717. Η σύμβαση αυτή υπογράφηκε το 2014 από την ΕΡΓΟΣΕ και είχε ως αντικείμενο την αναβάθμιση της σηματοδότησης και της τηλεδιοίκησης στον άξονα Αθήνα-Θεσσαλονίκη-Προμαχώνας, με αρχικό ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2016.
Δέκα χρόνια μετά την υπογραφή της, η σύμβαση είναι ένα καθυστερημένο έργο, αλλά και η συμπύκνωση του ερωτήματος, πώς ένα κρίσιμο έργο ασφαλείας μπορεί να σέρνεται με παρατάσεις, τροποποιήσεις, επιμέρους εγκρίσεις και διαδοχικές καθυστερήσεις, χωρίς να ανάβει κόκκινος συναγερμός πολιτικής ευθύνης.
Το δεύτερο ερώτημα είναι θεσμικό και αμείλικτο, ποιος είχε την τελική ευθύνη εποπτείας;
Όταν πολλοί φορείς μοιράζονται ρόλους, η ευθύνη κινδυνεύει να γίνει… κανενός.
©Konstantinos Tsakalidis/SOOC
Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) έχει κινηθεί ποινικά για πτυχές που σχετίζονται με συμβάσεις αποκατάστασης τηλεδιοίκησης-σηματοδότησης στο ελληνικό δίκτυο (συγχρηματοδοτούμενες από ΕΕ), αναφέροντας ότι απαγγέλθηκαν κατηγορίες σε 23 υπόπτους (μεταξύ τους και δημόσιοι λειτουργοί) για εγκλήματα που συνδέονται με την εκτέλεση συμβάσεων για συστήματα τηλεδιοίκησης και σηματοδότησης.
Αυτό έχει σημασία όχι επειδή οι Ευρωπαίοι θα μας σώσουν, αλλά επειδή δείχνει ότι η υπόθεση δεν είναι μόνο θέμα τεχνικής επάρκειας, είναι και θέμα διαχείρισης πόρων, ελέγχου, πιστοποίησης προόδου, θεσμικής αξιοπιστίας.
Στις 7 Νοεμβρίου 2025 ξεκίνησε στο Τριμελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών δίκη δύο ελεγκτών της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, για παράβαση καθήκοντος σε σχέση με τον έλεγχο της Σύμβασης 717. Η υπόθεση διεκόπη/αναβλήθηκε για τις 3 Μαρτίου 2026, ώστε να κληθεί και να παρασταθεί το Ελληνικό Δημόσιο προς υποστήριξη της κατηγορίας.
Το πολιτικό «παράδοξο» που έχει σχολιαστεί έντονα είναι το πώς κινείται το κράτος σε τέτοιες υποθέσεις, ποια στάση κρατά ως θιγόμενο μέρος, πού εμφανίζεται ως θεσμός υπεράσπισης, πού ως θεσμός διεκδίκησης λογοδοσίας. Και εδώ ξαναγυρίζουμε στο ίδιο πρόβλημα: το κράτος δυσκολεύεται να λογοδοτήσει στον εαυτό του.
©Aris Oikonomou/SOOC
Τα πρώτα δύο χρόνια μετά τα Τέμπη, οι κινητοποιήσεις ήταν μαζικές και η αίσθηση συλλογικής διεκδίκησης ήταν έντονη. Σταδιακά, όμως, η ένταση υποχώρησε, όχι γιατί ξεχάσαμε, αλλά επειδή η καθημερινότητα έχει αποδειχθεί πολλές φορές ότι λειτουργεί σαν μηχανή λείανσης. Έχουμε οικονομική πίεση, διεθνείς κρίσεις, πολιτική κούραση και μία αίσθηση ότι όλα είναι πολλά για να τα αντέξουμε.
Τα Τέμπη όμως πρέπει να παραμείνουν σταθερό κριτήριο αξιολόγησης του κράτους και όχι απλώς ένα επετειακό σημείο αναφοράς. Η διαφορά είναι τεράστια. Στη μία περίπτωση, επηρεάζει πολιτικές αποφάσεις και προτεραιότητες, ενώ στην άλλη, λειτουργεί μόνο ως τελετουργία θλίψης και οργής – απαραίτητη μεν, ανεπαρκής δε. Τρία χρόνια είναι αρκετός χρόνος για να έχουν τελειώσει τα λόγια και τα πράγματα να είναι πολύ συγκεκριμένα.
Έχει αλλάξει:
Δεν έχει αλλάξει:
Και πάνω από όλα, κάτι μου λέει ότι το “ποτέ ξανά” έγινε σύστημα. Να μην ξεχάσουμε λοιπόν ότι οι 57 δεν ζητούν συμβολικές επετείους, αλλά αποτέλεσμα. Αν η υπόθεση περιοριστεί σε επιχειρησιακά λάθη και δεν αγγίξει το σύνολο της αλυσίδας ευθύνης, το μήνυμα που θα σταλεί (για ακόμη μία φορά) θα είναι ότι στην Ελλάδα το σύστημα μπορεί να αποτύχει χωρίς να λογοδοτήσει στο σύνολό του.
