Ίταμος, τάξος, ήρεμο έλατο, Taxus baccata στα επιστημονικά κιτάπια, τάξος ο ραγώδης ελληνιστί… Το σπάνιο αυτό κωνοφόρο δέντρο απαντάται στα ελληνικά βουνά κρυμμένο μέσα σε δάση ελάτων, καθώς αγαπάει τη σκιά περισσότερο από το φως του ήλιου. Μπορείς να το βρεις και στα φυτώρια εάν ο γεωπόνος σου έχει βαρεθεί τα ξενόφερτα λέιλαντ και αποφασίσει να σου φτιάξει με ίταμους τον πιο αποτελεσματικό, αλλά και τον πιο «τοξικό» φράχτη. Τα περισσότερα μέρη του τάξου, βλέπεις, είναι τοξικά.
Τον ίταμο τον βαραίνει το μακάβριο προσωνύμιό του, «δέντρο του θανάτου». Η μακροχρόνια παρατήρηση και η εμπειρία των κτηνοτρόφων φαίνεται να του κόλλησαν τη «ρετσινιά», καθώς τα ζώα που βοσκούσαν κοντά σε τάξους πέθαιναν έχοντας καταναλώσει προφανώς μέρη του φυτού που φέρουν δηλητήριο. Η τοξικότητα του ίταμου φαίνεται να ήταν γνωστή και στην αρχαία Ελλάδα. Ο ελβετός βοτανολόγος, Χέλμουτ Μπάουμαν, στο περίφημο έργο του «Η ελληνική χλωρίδα στο μύθο, την τέχνη και τη λογοτεχνία» αναφέρει για τον Ίταμο ότι ήταν ήταν αφιερωμένος στις Ερινύες, τις χθόνιες θεότητες της εκδίκησης, που τιμωρούσαν τις ανθρώπινες ασέβειες με το δηλητήριο αυτού του δέντρου.
Την σχέση του, όμως, περισσότερο με τη ζωή παρά με τον θάνατο έχει άρει η επιστήμη από τον προηγούμενο κιόλας αιώνα. Τι νέο τότε έχει να προσθέσει η μελέτη του εργαστηρίου Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, που αναρτήθηκε τον Μάρτιο του 2026 στο μη κερδοσκοπικό PLOS (Public Library of Science);
Οι φυσικές ενώσεις που παράγονται από τον ίταμο, οι ταξάνες, αποτελούν βασικά συστατικά φαρμάκων όπως η πακλιταξέλη (Taxol), η οποία χρησιμοποιείται ήδη στη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου. Αυτό που κατέδειξαν όμως σήμερα οι επιστήμονες του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου είναι τις σημαντικές διαφορές μεταξύ των πληθυσμών των δέντρων, ως προς την ποσότητα των αντικαρκινικών ταξανών που παράγουν, αλλά και τις σημαντικές εποχικές μεταβολές στις συγκεντρώσεις τους.
Ακόμη, η μελέτη είναι η πρώτη ολοκληρωμένη αξιολόγηση ελληνικών πληθυσμών ίταμου οι οποίοι φύονται στο πανεπιστημιακό δάσος του Ταξιάρχη στον Χολομώντα Χαλκιδικής, στον Όλυμπο και στον Βούρινο.
Στους ίταμους του Ολύμπου, εντοπίστηκαν τα μεγαλύτερα επίπεδα των αντικαρκινικών ουσιών. Και όχι μόνο αυτό: Η μελέτη ανέδειξε και τη σημασία των ελληνικών ιτάμων ως πολύτιμων δεξαμενών γενετικού υλικού. Απέδειξε, επίσης, την προσαρμοστικότητα των δέντρων αυτών σε συνθήκες ισχυρής κλιματικής μεταβολής.
Από τα ευρήματα της μελέτης αναδεικνύεται ακόμη η δυνατότητα ανάπτυξης προγραμμάτων γενετικής βελτίωσης, ώστε να πολλαπλασιάζονται δέντρα με αυξημένη παραγωγή ταξανών, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η γενετική ποικιλότητα του τάξου. Και κυρίως υπογραμμίζεται η ανάγκη προστασίας των δασών ιτάμου στην Ελλάδα, οι οποίοι είναι σπάνιοι και συχνά κατακερματισμένοι. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του Δασαρχείου ο ίταμος όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης ανήκει στην ομάδα των σπάνιων και υπό εξαφάνιση ειδών. Γι αυτό και οι δασικές περιοχές με Taxus baccata που έχουν χαρακτηρισθεί ως προστατευόμενες με βάση τον κωδικό 9580, αποτελούν έναν από τους τύπους οικοτόπων του παραρτήματος Ι της οδηγίας (92/43/ΕΕΚ) που πρέπει να τυγχάνουν προστασίας (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο 1992).
Στον Βοτανικό Κήπο της Οξφόρδης, που ανήκει στο ομώνυμο πανεπιστήμιο, ένας τάξος είναι το παλαιότερο δέντρο του κήπου, καθώς φυτεύτηκε το 1645 από τον πρώτο επιμελητή της οξφορδιανής βοτανικής συλλογής, Τζέικομπ Μπόμπαρτ. Παρά το γεγονός ότι οι βοτανολόγοι εκείνη την εποχή ισχυρίζονταν ότι ο τάξος ο ραγώδης δεν είχε θέση ανάμεσα στα φαρμακευτικά φυτά, ο Μπόμπαρτ, προφητικά, είχε φυτέψει μια σειρά από αυτά τα δέντρα. Τρεις αιώνες μετά δικαιώθηκε:
Το 1962 από ένα δείγμα φλοιού Taxus brevifolia (τάξος του Ειρηνικού) απομονώθηκε μια ισχυρή αντικαρκινική ουσία, η οποία βρέθηκε σε τόσο μικρές ποσότητες που χρειάστηκαν έξι μεγάλα και ώριμα δέντρα για να παρέχουν αρκετή φαρμακευτική ουσία για τη θεραπεία ενός μόνο ασθενούς. Η αφαίρεση του φλοιού απαιτούσε στην πραγματικότητα και τη θανάτωση του δέντρου, οπότε δεν ήταν μια βιώσιμη μέθοδος εξασφάλισης της ουσίας. Με την πάροδο των ετών και των μελετών, οι επιστήμονες επικεντρώθηκαν στις ταξάνες από τα φύλλα του Taxus baccata.
Με τάξους μπορείς να φτιάξεις τον πιο ανθεκτικό και αποτρεπτικό φράχτη για το σπίτι σου. Δέντρα αυτάρκη, αναπτύσσονται χωρίς να έχουν ανάγκη το άπλετο ηλιακό φως, ενώ οι ρίζες τους δεν αναζητούν πλούσια εδάφη. Ζουν πολλά χρόνια και σύμφωνα με τη βιβλιογραφία μπορούν να φτάσουν ακόμη και τα 28 μέτρα. Αν πιστεύεις στην επιστήμη και όχι στη δεισιδαιμονία, και δεις τον τάξο ως το δέντρο της ζωής και όχι του θανάτου, θα το χαρείς διακοσμημένο φυσικά με τους κόκκινους καρπούς του και θα ξέρεις ότι στους χυμούς του κυλούν ουσίες που σώζουν ζωές. Μην τον πάρεις όμως πολύ νεαρό γιατί θα χρειαστείς μια ολόκληρη ζωή και βάλε για να τον καμαρώσεις -έστω- δέκα μέτρα ψηλό.
