(ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ/EUROKINISSI)
Οι δασικές πυρκαγιές δεν αποτελούν πρόβλημα μόνο για όσους ζουν κοντά σε δάση, υγροτόπους ή περιοχές με έντονη βλάστηση. Ο καπνός μπορεί να ταξιδέψει σε τεράστιες αποστάσεις, μεταφέροντας ρύπους χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Οι πυρκαγιές μπορούν να στείλουν νέφη καπνού έως και 23 χιλιόμετρα ψηλά στη στρατόσφαιρα, από όπου διασπείρονται σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Το 2023, πυρκαγιές στη Σιβηρία, που ενισχύθηκαν από ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες, δημιούργησαν σύννεφα καπνού τα οποία πέρασαν πάνω από τον Ειρηνικό Ωκεανό και έφτασαν μέχρι την Αλάσκα και το Σιάτλ.
Οι κίνδυνοι για την υγεία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το υλικό που καίγεται. Σε πυρκαγιές όπως αυτές στη Σιβηρία το 2020, η καύση δασών και τυρφώνων απελευθέρωσε τεράστιες ποσότητες ρύπων, μεταξύ των οποίων και υψηλά επίπεδα υδραργύρου.
Ένας από τους σημαντικότερους ρύπους που παράγονται από τις πυρκαγιές είναι τα μικροσωματίδια PM2.5.
Πρόκειται για εξαιρετικά μικρά σωματίδια με διάμετρο έως 2,5 μικρόμετρα περίπου 30 φορές μικρότερα από το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας.
Τα σωματίδια αυτά αποτελούνται από ένα μείγμα στερεών και υγρών ουσιών, όπως άνθρακας, μέταλλα και οργανικές ενώσεις.
Παρότι είναι αόρατα με γυμνό μάτι, μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες και να προκαλέσουν φλεγμονές σε ολόκληρο το σώμα.
Έρευνες έχουν δείξει ότι ο καπνός από τις πυρκαγιές μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβλαβής για ορισμένα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος στους πνεύμονες, με τοξικότητα έως και τέσσερις φορές μεγαλύτερη από άλλα είδη ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Μάλιστα, ο καπνός γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνος όσο «παλιώνει». Μελέτη έδειξε ότι η τοξικότητά του μπορεί να διπλασιαστεί μέσα σε λίγες ώρες μετά την απελευθέρωσή του, φτάνοντας σε επίπεδα τετραπλάσιας επιβάρυνσης.
Τα PM2.5 είναι μικροσκοπικά αιωρούμενα σωματίδια που αποτελούν έναν από τους πιο επικίνδυνους τύπους ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Μπορούν να περιέχουν αιθάλη, σκόνη, μέταλλα και χημικές ενώσεις που προκαλούν φλεγμονές στον οργανισμό.
Οι επιστήμονες έχουν συνδέσει την έκθεση σε αυτά τα σωματίδια με βλάβες στις νευρικές συνδέσεις του εγκεφάλου, αλλά και με αυξημένο κίνδυνο αναπνευστικών και καρδιαγγειακών προβλημάτων.
«Ακόμη και άνθρωποι που βρίσκονται μακριά από την πηγή μιας πυρκαγιάς μπορούν να εμφανίσουν προβλήματα υγείας από την εισπνοή αραιωμένου αλλά χημικά ενεργού καπνού», δήλωσε ο Αθανάσιος Νένες, χημικός της ατμόσφαιρας στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Λωζάνης.
Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται οι ενδείξεις ότι η ρύπανση του αέρα δεν επηρεάζει μόνο τη σωματική υγεία, αλλά και τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Μελέτες έχουν συνδέσει την έκθεση σε ρύπους με χειρότερη κρίση, χαμηλότερες επιδόσεις στο σχολείο, ακόμη και με αύξηση της εγκληματικότητας.
Οι ερευνητές θεωρούν ότι βασικός παράγοντας είναι η παρατεταμένη έκθεση σε μικροσωματίδια όπως τα PM2.5.
Ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η έκθεση στη ρύπανση δεν είναι ίδια για όλους.
Σε πολλές πόλεις, οι πιο επιβαρυμένες περιοχές είναι συχνά εκείνες όπου ζουν οικονομικά ασθενέστερες κοινότητες. Οι ίδιες περιοχές αντιμετωπίζουν συχνά και άλλα προβλήματα, όπως περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση, χειρότερη διατροφή και μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτοί οι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν εξετάζεται η σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και την υγεία του εγκεφάλου.
Αν και ο ακριβής μηχανισμός παραμένει υπό διερεύνηση, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η φλεγμονή που προκαλεί η ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να επηρεάζει τον μεταβολισμό.
Έρευνες έχουν συνδέσει την έκθεση σε PM2.5 με την παχυσαρκία.
Παιδιά που ζουν στις πιο μολυσμένες περιοχές έχουν περισσότερες από διπλάσιες πιθανότητες να χαρακτηριστούν παχύσαρκα σε σχέση με παιδιά που μεγαλώνουν σε περιοχές με καλύτερη ποιότητα αέρα.
Παράλληλα, αυξάνονται οι ενδείξεις ότι η ρύπανση μπορεί να συμβάλλει στην εμφάνιση ασθενειών όπως ο διαβήτης τύπου 2.
Μεγάλη ανάλυση εκτιμά ότι περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων περιστατικών διαβήτη τύπου 2 μπορεί να σχετίζεται με την έκθεση σε ρύπανση από PM2.5.
Η έκθεση στον τοξικό αέρα μπορεί να επηρεάζει ακόμη και την ικανότητα της όσφρησης.
Μελέτη του 2021 διαπίστωσε ότι άνθρωποι στη Βαλτιμόρη των ΗΠΑ που παρουσίαζαν απώλεια όσφρησης μια κατάσταση γνωστή ως ανοσμία ζούσαν σε περιοχές με «σημαντικά υψηλά» επίπεδα PM2.5.
Παρόμοια έρευνα στην Ιταλία έδειξε ότι η έκθεση στο διοξείδιο του αζώτου, βασικό συστατικό των καυσαερίων, έκανε τη μύτη εφήβων και νεαρών ενηλίκων λιγότερο ευαίσθητη στις οσμές.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα σωματίδια της ρύπανσης προκαλούν φλεγμονές και σταδιακά καταστρέφουν τα νεύρα στους οσφρητικούς βολβούς τις περιοχές του εγκεφάλου που μεταφέρουν τις πληροφορίες της όσφρησης από τη μύτη.
Η ανοσμία επηρεάζει περισσότερο τους ηλικιωμένους. Μελέτη στη Σουηδία εντόπισε ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στα υψηλότερα επίπεδα ρύπανσης και τη χειρότερη λειτουργία της όσφρησης σε ανθρώπους άνω των 60 ετών.
Σχεδόν ολόκληρος ο παγκόσμιος πληθυσμός αναπνέει σήμερα αέρα που είναι επιβαρυμένος με κάποιον τρόπο.
Ωστόσο, οι άνθρωποι που πλήττονται περισσότερο από την ατμοσφαιρική ρύπανση είναι συχνά εκείνοι που έχουν τις λιγότερες δυνατότητες να προστατευτούν ή να απομακρυνθούν από τις πηγές μόλυνσης.
Υπολογίζεται ότι περίπου 716 εκατομμύρια άνθρωποι με τα χαμηλότερα εισοδήματα παγκοσμίως ζουν σε περιοχές όπου τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης θεωρούνται επικίνδυνα.
Ακόμη και σε πλούσιες περιοχές όπως η Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική, το βάρος της ρύπανσης πέφτει δυσανάλογα σε οικονομικά ασθενέστερες κοινότητες και σε πληθυσμούς που αντιμετωπίζουν ήδη κοινωνικές ανισότητες.
Μία από τις σημαντικότερες πηγές των λεπτών σωματιδίων είναι η καύση ορυκτών καυσίμων, ιδιαίτερα η βενζίνη και το πετρέλαιο από τις μεταφορές.
Τα PM2.5 μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες και να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος, προκαλώντας φλεγμονές στον οργανισμό.
Έχουν συνδεθεί με μια σειρά χρόνιων προβλημάτων υγείας, όπως καρδιακές παθήσεις, αναπνευστικά νοσήματα και καρκίνο.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ρύπανση από PM2.5 θεωρείται η μεγαλύτερη περιβαλλοντική απειλή για την υγεία.
Μελέτες δείχνουν ότι οι μαύρες κοινότητες και άλλες μειονοτικές ομάδες εκτίθενται σε υψηλότερα επίπεδα ρύπανσης σε σχέση με τον λευκό πληθυσμό που δεν ανήκει σε μειονότητες.
Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στην Ευρώπη, όπου οι φτωχότερες περιοχές παρουσιάζουν κατά μέσο όρο υψηλότερες συγκεντρώσεις PM2.5 σε σχέση με τις πιο εύπορες.
Για να παρακολουθήσουν τα μεγάλα ταξίδια της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν σταθμούς μέτρησης που καταγράφουν συνεχώς την ποιότητα του αέρα.
Ένας από αυτούς βρίσκεται στο Παρατηρητήριο Zeppelin, πάνω από τη μικρή πόλη Νι-Όλεσουν στο Σβάλμπαρντ της Νορβηγίας.
Ο απομονωμένος αυτός οικισμός, με μόλις περίπου 45 κατοίκους τον χειμώνα και σε απόσταση 1.230 χιλιομέτρων από τον Βόρειο Πόλο, δημιουργήθηκε αρχικά γύρω από τη βιομηχανία εξόρυξης άνθρακα στις αρχές του 20ού αιώνα.
Σήμερα θεωρείται ένα από τα σημεία με τον καθαρότερο αέρα στον πλανήτη.
Ωστόσο, ακόμη και εκεί η κατάσταση αλλάζει.
Τα επίπεδα μεθανίου στην ατμόσφαιρα αυξάνονται, ενώ καταγράφονται επίσης αυξήσεις σε θειικά άλατα, μικροσωματίδια και μέταλλα.
Μια ακόμη περιοχή με εξαιρετικά καθαρό αέρα βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της Τασμανίας στην Αυστραλία.
Το ακρωτήριο Γκριμ (Cape Grim ή Kennaook) δέχεται ανέμους που ταξιδεύουν πάνω από τον Νότιο Ωκεανό χωρίς να περνούν πάνω από κατοικημένες περιοχές ή ηπειρωτικές μάζες, γεγονός που περιορίζει την τοπική ρύπανση.
Άλλες απομακρυσμένες περιοχές με καθαρό αέρα βρίσκονται στη Χαβάη, στο νησί Μακουάρι και στην Ανταρκτική.
Για το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει μακριά από αυτές τις απομονωμένες περιοχές καθαρού αέρα, οι πιο σημαντικές αλλαγές αφορούν τη μείωση των εκπομπών στις πόλεις.
Οι ειδικοί προτείνουν:
Καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει τον κίνδυνο μεγαλύτερων και συχνότερων πυρκαγιών, η προστασία της ποιότητας του αέρα γίνεται μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία τις επόμενες δεκαετίες.
Πηγή: BBC