Πριν από μερικά χρόνια, ο Ντέιβ Φίλιπς στεκόταν στην άκρη ενός γκρεμού στην Κορνουάλη, κοιτάζοντας τα κύματα να σπάνε με ορμή στη θάλασσα. Ο πρώην δεκανέας του βρετανικού στρατού είχε χάσει μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα αρκετά αγαπημένα του πρόσωπα, ενώ ζούσε για χρόνια με αδιάγνωστο μετατραυματικό στρες (PTSD) από τις στρατιωτικές αποστολές του.
«Ανήκω σε μια γενιά που δεν μιλούσε για τα συναισθήματά της», λέει σήμερα ο 67χρονος. «Προσπάθησα να τα αντιμετωπίσω μόνος μου και έφτασα στο σημείο να πιστεύω ότι αυτή ήταν η μόνη διέξοδος».
Εκείνη τη στιγμή, όπως θυμάται, μόνο η φωνή της εκλιπούσας συντρόφου του τον έκανε να αλλάξει γνώμη. Τότε κατάλαβε πως χρειαζόταν βοήθεια, χωρίς να φαντάζεται ότι η θάλασσα θα έπαιζε τελικά καθοριστικό ρόλο στην πορεία της ανάρρωσής του.
Μετά από εκείνη τη στιγμή, ο Φίλιπς αναζήτησε επαγγελματική βοήθεια για το μετατραυματικό στρες, το άγχος και την κατάθλιψη. Στη συνέχεια γνώρισε τη βρετανική φιλανθρωπική οργάνωση Turn to Starboard, η οποία βοηθά βετεράνους να διαχειριστούν το ψυχικό τραύμα μέσω της ιστιοπλοΐας.
Όπως λέει, η συμμετοχή του στα προγράμματα της οργάνωσης άλλαξε τη ζωή του. «Η θάλασσα με απομακρύνει από το άγχος και τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Έχει μια μοναδική δύναμη να σε ηρεμεί», αναφέρει.
Σήμερα συμμετέχει στο πλήρωμα δύο ιστιοφόρων που πραγματοποιούν τον περίπλου του Ηνωμένου Βασιλείου, συγκεντρώνοντας χρήματα για τη φιλανθρωπική οργάνωση και μεταφέροντας τη σημαία των Invictus Games.
«Η θάλασσα σου θυμίζει ότι είσαι ζωντανός», λέει η διευθύνουσα σύμβουλος της Turn to Starboard, Σάλι Τέρι, η οποία προσθέτει: «Έχω δει να ξυπνά κάτι μέσα στους ανθρώπους όταν έρχονται σε επαφή μαζί της».
Η θάλασσα συνδέεται εδώ και αιώνες με την ευεξία και την αποκατάσταση της υγείας. Από τους γιατρούς της βικτωριανής εποχής που συνιστούσαν τις λεγόμενες «θεραπείες της θάλασσας» έως τη σύγχρονη τάση της κολύμβησης σε κρύο νερό, η επαφή με το υδάτινο στοιχείο θεωρείται ευεργετική για σώμα και νου.
Ωστόσο, η ιδέα ότι η θάλασσα μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο ψυχικής θεραπείας απέκτησε ευρύτερη αναγνώριση το 2014, όταν ο θαλάσσιος βιολόγος Wallace J. Nichols δημοσίευσε το βιβλίο Blue Mind. Σε αυτό περιγράφει τα νευρολογικά και ψυχολογικά οφέλη της επαφής με το νερό, διατυπώνοντας τη θεωρία του «Blue Mind» ή «blue space», σύμφωνα με την οποία η παρουσία κοντά σε θάλασσες, ποτάμια και λίμνες μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ψυχική ευεξία.
Τα τελευταία χρόνια η προσέγγιση αυτή εφαρμόζεται ολοένα και περισσότερο σε θεραπευτικά προγράμματα. Η Σόφι Πάιν, συνιδρύτρια του οργανισμού Waves of Recovery, που χρησιμοποιεί το σερφ ως εργαλείο ψυχικής υποστήριξης, αναφέρει ότι το 2022 γνώριζε περίπου 50 αντίστοιχες πρωτοβουλίες παγκοσμίως. «Σήμερα είναι περισσότερες από 100 και ο αριθμός τους αυξάνεται κάθε χρόνο», λέει.
Ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός με έδρα την Καλιφόρνια βοηθά ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας ή εξαρτήσεων, αξιοποιώντας τα κύματα και το σερφ ως μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.
Η ίδια η Πάιν είχε βιώσει επαγγελματική εξουθένωση και εθισμό πριν ασχοληθεί με το σερφ. Όπως λέει, όταν ανέβηκε για πρώτη φορά σε μια σανίδα ένιωσε ξανά κάτι που είχε χάσει για χρόνια: «Το αίσθημα ότι είμαι ζωντανή και πραγματικά ελεύθερη».
Η λεγόμενη «μπλε θεραπεία» (blue-space therapy) δεν αντικαθιστά την κλασική θεραπεία, αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά στο πλαίσιο της αποκατάστασης. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα Waves of Recovery συνεργάζεται με θεραπευτικά κέντρα, χρησιμοποιώντας τη θάλασσα και το σερφ ως μέρος της συνολικής υποστήριξης.
«Η φύση και ο ωκεανός γίνονται ουσιαστικά ένας ακόμη “θεραπευτής” στη διαδικασία. Παράλληλα, βοηθούν να μειωθεί το στίγμα γύρω από την αναζήτηση ψυχολογικής βοήθειας», εξηγεί η Σόφι Πάιν.
Όπως λέει, το γεγονός ότι θεραπευτές και συμμετέχοντες φορούν όλοι στολές σερφ και βρίσκονται μαζί μέσα στη θάλασσα δημιουργεί μια πιο ανθρώπινη σχέση. «Με βλέπουν ως έναν άνθρωπο που πορεύεται δίπλα τους και όχι ως κάποιον που απλώς τους λέει τι πρέπει να κάνουν», σημειώνει.
Πολλοί οργανισμοί αποδίδουν τη νέα δυναμική της συγκεκριμένης προσέγγισης στο έργο του θαλάσσιου βιολόγου Wallace J. Nichols. Οι επιστημονικές του μελέτες δείχνουν ότι η επαφή με τη θάλασσα, τα ποτάμια και τις λίμνες μπορεί να μειώσει τα επίπεδα της κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες, και να ενισχύσει την αίσθηση ευεξίας και ευτυχίας.
«Η επιστημονική τεκμηρίωση έδωσε μεγαλύτερη αξιοπιστία σε αυτή την ιδέα και όλο και περισσότεροι οργανισμοί άρχισαν να ενδιαφέρονται», αναφέρει η Σάλι Τέρι.
Σύμφωνα με την ερευνήτρια Κάθριν Κέλι, η αυξανόμενη δημοτικότητα της «μπλε θεραπείας» συνδέεται και με τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Όπως εξηγεί, η συνεχής ενασχόληση με οθόνες και οι έντονοι ρυθμοί της καθημερινότητας κουράζουν τον εγκέφαλο, ενώ η επαφή με τη φύση και ιδιαίτερα με το νερό προσφέρει μια αίσθηση ηρεμίας που δύσκολα βρίσκει κανείς σε άλλα περιβάλλοντα.
«Όταν βρισκόμαστε κοντά στο νερό, οι ώμοι μας χαλαρώνουν, το βλέμμα και το πρόσωπό μας γίνονται πιο ήρεμα και αρχίζουμε να αναπνέουμε πιο αργά», εξηγεί η Κάθριν Κέλι. «Παραμένουμε συγκεντρωμένοι, αλλά χωρίς ένταση. Είναι σαν να αφήνεται το μυαλό να παρασυρθεί σε μια κατάσταση ηρεμίας».
Τα οφέλη της επαφής με το νερό δεν περιορίζονται όμως στην επιφάνεια. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται θεραπευτικά προγράμματα που αξιοποιούν τόσο τις καταδύσεις με φιάλες όσο και την ελεύθερη κατάδυση (freediving), προσφέροντας στους συμμετέχοντες την αίσθηση της έλλειψης βαρύτητας και της απόλυτης απομόνωσης από τους καθημερινούς περισπασμούς.
Ο ψυχίατρος Δρ Τζέιμς Γιουνγκ, ο οποίος διευθύνει το κέντρο ελεύθερης κατάδυσης Inner Depths στην Καλιφόρνια, εξηγεί ότι ο βασικός στόχος είναι η εκμάθηση της ελεύθερης κατάδυσης, όμως μέσα από αυτή τη διαδικασία ενεργοποιούνται μηχανισμοί που βοηθούν το νευρικό σύστημα να ηρεμήσει και τον εγκέφαλο να επανέλθει σε πιο ισορροπημένη λειτουργία.
Ο ίδιος ανακάλυψε τη θεραπευτική δύναμη της θάλασσας ενώ προσπαθούσε να αντιμετωπίσει τις δικές του δυσκολίες ψυχικής υγείας, μετά τη στρατιωτική του υπηρεσία ως βετεράνος των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων.
Ο Δρ Τζέιμς Γιουνγκ επισημαίνει ότι η ανάρρωση από ένα ψυχικό τραύμα δεν είναι ένας τελικός προορισμός, αλλά μια συνεχής διαδικασία. «Η αποκατάσταση σημαίνει να μάθει κανείς να εμπιστεύεται τη διαδικασία και όχι να κυνηγά μόνο το αποτέλεσμα», αναφέρει.
Παρότι η θεραπεία μέσω της επαφής με τη θάλασσα κερδίζει συνεχώς έδαφος, οι επιστήμονες τονίζουν ότι η σχετική έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο.
Η Κάθριν Κέλι εξηγεί ότι μέχρι πρόσφατα το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής προσοχής είχε στραφεί στους λεγόμενους «πράσινους χώρους», όπως τα δάση και τα πάρκα. «Για έναν φορέα ή έναν υπεύθυνο χάραξης πολιτικής είναι πιο εύκολο να προτείνει μια θεραπευτική δραστηριότητα σε ένα δάσος ή έναν κήπο παρά μέσα στη θάλασσα», σημειώνει.
Για τον Ντέιβ Φίλιπς, πάντως, η επαφή με τον ωκεανό άλλαξε οριστικά τη ζωή του.
«Δεν ξέρω τι μου επιφυλάσσει το μέλλον, αλλά πλέον το βλέπω με αισιοδοξία», λέει. «Νιώθω ότι έχω αλλάξει προς το καλύτερο, γιατί ξαναβρήκα τον εαυτό μου. Όταν ξεκίνησαν όλα αυτά με την ψυχική μου υγεία, το μόνο που ήθελα ήταν να γίνω ξανά ο άνθρωπος που ήμουν. Και σήμερα μπορώ να πω ότι τα κατάφερα».
Πηγή: The Guardian