Φωτογραφία: Wikimedia Commons
Η εικόνα που για χιλιετίες στήριζε την ομηρική φιλολογία καταρρέει μπροστά στα φιλολογικά και γεωλογικά δεδομένα. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο ψηφιακό περιοδικό Antigone υποστηρίζει ότι η αντίληψη της Ιθάκης ως νησιού, η οποία διατηρείται από τους μελετητές ήδη από την αρχαιότητα, είναι εσφαλμένη.
Το άρθρο, το οποίο υπογράφουν ο καθηγητής James Diggle, Ομότιμος Καθηγητής Ελληνικής και Λατινικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, και ο καθηγητής John Underhill του Πανεπιστημίου του Aberdeen, παρουσιάζει μια συλλογή επιχειρημάτων που ανατρέπουν μία από τις πιο βαθιά ριζωμένες παραδοχές στις ομηρικές σπουδές.
Η εργασία εξετάζει τα κείμενα που αποδίδονται στον ποιητή, προκειμένου να εξαγάγει ένα συμπέρασμα που, αν και επαναστατικό, στηρίζεται στις ίδιες τις λέξεις των ομηρικών στίχων. Ο καθηγητής Diggle, γνωστός μεταφραστής της Οδύσσειας, εξέτασε προσεκτικά κάθε εμφάνιση όρου που θα μπορούσε να καθορίσει τη γεωγραφική φύση της επικράτειας του Οδυσσέα (γνωστού επίσης ως Οδυσσέα/Ουλίσση στις δυτικές παραδόσεις).
«Ο Όμηρος έχει πολλές ευκαιρίες να αποκαλέσει την Ιθάκη νησί, αλλά ποτέ δεν το κάνει», αναφέρει ο μελετητής στη μελέτη.
Αυτή η φιλολογική ανάλυση ενισχύεται από τη λεπτομερή εξέταση της ορολογίας που χρησιμοποιεί ο αοιδός. Αντί για τον αναμενόμενο όρο για την αναφορά σε ένα νησί, νῆσος (νήσος), ο Όμηρος και οι χαρακτήρες του καταφεύγουν συστηματικά σε λέξεις όπως:
Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η επιλογή αυτών των λέξεων δεν είναι τυχαία και ότι η ομηρική περιγραφή της Ιθάκης παραπέμπει περισσότερο σε μια χώρα ή επικράτεια παρά σε ένα καθαρά προσδιορισμένο νησί.
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία, καθώς ακόμη και το μέτρο που χρησιμοποιείται στην επική ποίηση, ο δακτυλικός εξάμετρος, θα επέτρεπε την ενσωμάτωση της λέξης νῆσος χωρίς σημαντικές μετρικές δυσκολίες.
Η απόφαση του Ομήρου να αποφύγει τον συγκεκριμένο όρο για το νησί ερμηνεύεται, επομένως, ως μια σκόπιμη και ουσιαστική επιλογή.
Η ανάλυση των συγκεκριμένων αποσπασμάτων είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα βρίσκεται στη Ραψωδία XIII της Οδύσσειας, όταν ο ήρωας, ύστερα από δέκα χρόνια περιπλανήσεων, φτάνει επιτέλους στις ακτές της πατρίδας του. Η συμβατική μετάφραση του αποσπάσματος αποδίδεται ως εξής:
«Τότε το θαλασσοπόρο πλοίο πλησίασε το νησί. Στην Ιθάκη υπάρχει ένας όρμος του Φόρκυ, του γέροντα της θάλασσας· μέσα σε αυτόν υπάρχουν δύο ακρωτήρια…»
Ωστόσο, ο καθηγητής Diggle επισημαίνει ότι η κυριολεκτική απόδοση του ελληνικού κειμένου είναι διαφορετική. Ο Όμηρος γράφει στην πραγματικότητα:
«Στον δῆμον της Ιθάκης υπάρχει ένας όρμος του Φόρκυ.»
Αυτή η λεπτή διαφορά, που μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται ασήμαντη, είναι καθοριστική για την κατανόηση του κειμένου, καθώς υποδηλώνει ότι η Ιθάκη αποτελεί τμήμα του νησιού στο οποίο φτάνει το πλοίο και όχι ότι είναι ολόκληρο το νησί.
(Με άλλα λόγια, σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, το πλοίο φτάνει σε ένα νησί και μέσα σε αυτό το νησί βρίσκεται η περιοχή/επικράτεια που ονομάζεται Ιθάκη κάτι που ταιριάζει με την υπόθεση ότι η ομηρική Ιθάκη μπορεί να ήταν περιοχή της Κεφαλονιάς και όχι το σημερινό νησί Ιθάκη.)
Το συμπέρασμα του καθηγητή Diggle, βασισμένο σε μια σχολαστική ανάλυση του ομηρικού έργου, είναι ότι ο ποιητής γνώριζε πλήρως πως η Ιθάκη δεν ήταν νησί, αλλά μάλλον το όνομα ενός τμήματος ενός μεγαλύτερου νησιού, συγκεκριμένα του ιόνιου νησιού της Κεφαλονιάς.
Αυτή η ταύτιση ενισχύεται από μια επιπλέον λεπτομέρεια που εμφανίζεται στον Κατάλογο των Νεών της Ιλιάδας, όπου ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως αρχηγός «των ανδρείων Κεφαλλήνων».
Η αναφορά αυτή, η οποία συνδέει άμεσα τον ήρωα με τον λαό που κατοικούσε στην Κεφαλονιά, έχει παραδοσιακά παραμεληθεί ή ερμηνευθεί με αρκετά γενικό τρόπο. Ωστόσο, υπό το φως της νέας αυτής προσέγγισης, αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η έρευνα δεν περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των κειμένων. Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, οι καθηγητές Diggle και Underhill συμμετέχουν σε μια ομάδα που μελετά την υπόθεση, η οποία προτάθηκε αρχικά από τον Robert Bittlestone, σύμφωνα με την οποία η ομηρική Ιθάκη βρισκόταν στη δυτική χερσόνησο της Κεφαλονιάς, γνωστή ως Παλική.
Η θεωρία αυτή, η οποία αμφισβητεί την παραδοσιακή ταύτιση της ομηρικής Ιθάκης με το σύγχρονο νησί της Ιθάκης (Ιθάκι), βρίσκει πλέον απρόσμενη υποστήριξη μέσα από το ίδιο το έργο του Ομήρου.
Ο καθηγητής John Underhill, ειδικός στις γεωεπιστήμες, έχει ηγηθεί μιας εικοσαετούς γεωλογικής μελέτης της περιοχής, προκειμένου να διαπιστωθεί αν η υπόθεση του Bittlestone ήταν συμβατή με τα πραγματικά γεωλογικά δεδομένα του τοπίου.
Ο Bittlestone, στο περίφημο βιβλίο του Odysseus Unbound (Cambridge University Press, 2005), είχε υποστηρίξει ότι, για να είναι έγκυρη η θεωρία του, η Παλική θα έπρεπε να ήταν νησί κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου το 1200 π.Χ.
Για να το εξηγήσει αυτό, πρότεινε ότι ένας θαλάσσιος δίαυλος που χώριζε την Παλική από την υπόλοιπη Κεφαλονιά είχε γεμίσει με βράχους και υλικά από κατολισθήσεις, οι οποίες προκλήθηκαν από σεισμούς σε μία από τις πιο τεκτονικά ενεργές περιοχές της Ευρώπης.
Η ιδέα αυτή στηρίχθηκε σε μια ερμηνεία των Γεωγραφικών του Στράβωνα, ο οποίος τον 1ο αιώνα μ.Χ. έγραψε για την Κεφαλονιά ότι:
«στο σημείο όπου το νησί είναι στενότερο, σχηματίζει έναν χαμηλό ισθμό, έτσι ώστε συχνά κατακλύζεται από θάλασσα σε θάλασσα».
Φωτογραφία: Wikimedia Commons
Ο Bittlestone ερμήνευσε αυτή την περιγραφή ως αναφορά σε έναν θαλάσσιο δίαυλο.
Ωστόσο, η γεωεπιστημονική έρευνα υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Underhill διέψευσε αυτή την ερμηνεία. Οι μελέτες του εδάφους δείχνουν, χωρίς αμφιβολία, ότι η χερσόνησος της Παλικής δεν ήταν νησί κατά την Εποχή του Χαλκού.
Ο Στράβων, αντί να περιγράφει έναν θαλάσσιο δίαυλο, αναφερόταν σε μια χερσαία υδάτινη διαδρομή, η οποία σχηματιζόταν από ποτάμια που έρεαν από βορρά προς νότο, ξεκινώντας από μια λίμνη ή έναν βαλτότοπο στα υψίπεδα, στο υψηλότερο σημείο του ισθμού της Παλικής.
Όπως έχει καταγραφεί, αυτά τα ρέματα εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να εμφανίζονται περιστασιακά μετά από ιδιαίτερα έντονες καταιγίδες.
Αυτό το γεωλογικό εύρημα, το οποίο απέκλεισε την ανάγκη ύπαρξης ενός θαλάσσιου διαύλου, οδήγησε τον καθηγητή Diggle να επανεξετάσει τα ομηρικά κείμενα από μια νέα οπτική γωνία.
Ο συνδυασμός και των δύο ερευνητικών προσεγγίσεων κατέστησε δυνατή μια απρόσμενη σύγκλιση ανάμεσα στην επιστήμη, την κλασική παράδοση και τη θεωρία του Bittlestone. Το γεγονός ότι η Παλική ήταν χερσόνησος στην εποχή του Οδυσσέα και ότι η Ιθάκη αποτελούσε ένα χαμηλό, δυτικά προσανατολισμένο τμήμα της Κεφαλονιάς ενισχύει σημαντικά την ταύτιση της Παλικής με την ομηρική Ιθάκη.
Η περιγραφή που δίνει ο ίδιος ο Οδυσσέας για το βασίλειό του στον βασιλιά των Φαιάκων στην Οδύσσεια ταιριάζει απόλυτα με αυτήν τη γεωγραφική εικόνα. Ο ήρωας λέει ότι η γη του βλέπει προς τη δύση, είναι χαμηλή και έχει κοντά της αρκετά νησιά: τη Ζάκυνθο, τη Σάμη και το Δουλίχιο.
Η σύγχρονη Ιθάκη βλέπει προς την ανατολή και είναι ορεινή, ενώ η Παλική πράγματι βλέπει προς τη δύση και είναι χαμηλή.
Η Ζάκυνθος ταυτίζεται χωρίς αμφισβήτηση με τη σημερινή Ζάκυνθο, και η Σάμη με την Κεφαλονιά.
Το Δουλίχιο, η τοποθεσία του οποίου παρέμενε μυστήριο, θα μπορούσε, σύμφωνα με αυτό το νέο μοντέλο ερμηνείας, να είναι το σύγχρονο νησί της Ιθάκης μια ταύτιση που, στην πραγματικότητα, είχε ήδη εμφανιστεί σε ορισμένους αρχαίους χάρτες.
Οι καθηγητές Diggle και Underhill είναι κατηγορηματικοί στα συμπεράσματά τους.
«Είμαστε πεπεισμένοι ότι έχει προκύψει μια κομψή εξήγηση, η οποία ενοποιεί τη γεωεπιστήμη, τα ομηρικά κείμενα και τον Στράβωνα, και η οποία είναι πλήρως συμβατή με τη θεμελιώδη ιδέα του Robert Bittlestone στο Odysseus Unbound: ότι η Παλική είναι η τοποθεσία της ομηρικής Ιθάκης», αναφέρουν στο άρθρο τους.
Οι πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κεφαλονιάς και Ιθάκης σε νέες θέσεις της Παλικής που χρονολογούνται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, συμπεριλαμβανομένου του έλους του Λιβαδίου, το οποίο έχει προταθεί ως το λιμάνι του Οδυσσέα, έχουν προσφέρει ενθαρρυντικά στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη σημασία της Παλικής ως οικιστικής περιοχής κατά την Εποχή του Χαλκού.
Το ανανεωμένο αυτό ενδιαφέρον για το ζήτημα της πατρίδας του Οδυσσέα εμφανίζεται σε μια περίοδο ιδιαίτερης προσοχής γύρω από τα ομηρικά έπη, καθώς συμπίπτει με την επικείμενη κυκλοφορία της ταινίας του Christopher Nolan για την Οδύσσεια.
Πηγή: Labrujulaverde