(ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ/EUROKINISSI)
Την παραμονή του γάμου της, η Ally Hirschlag, μαζί με τους γονείς της και τον μέλλοντα σύζυγό της, παρακολούθησαν ένα μαγευτικό ηλιοβασίλεμα από τη βεράντα ενός σπιτιού στο Κέιπ Κοντ της Μασαχουσέτης. Το Κέιπ Κοντ φημίζεται για το φως της λεγόμενης «χρυσής ώρας». Στη στενή αυτή χερσόνησο, που περιβάλλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από θάλασσα, η υγρασία διαχέει το φως του ήλιου καθώς πλησιάζει στον ορίζοντα, δημιουργώντας εντυπωσιακές αποχρώσεις του πορτοκαλί, του χρυσού και του ροζ, οι οποίες μοιάζουν να λιώνουν μέσα στη θάλασσα.
Εκείνη την ημέρα, μια καταιγίδα πλησίαζε από τα δυτικά, κάνοντας τα χρώματα που απλώνονταν στον ουρανό να μοιάζουν σχεδόν εξωπραγματικά. Ενώ οι άνδρες της παρέας φωτογράφιζαν το τοπίο, η Ally και η μητέρα της στέκονταν σιωπηλές και παρακολουθούσαν το θέαμα που είχαν μπροστά στα μάτια τους, μόνο για εκείνες.
Όταν η αρθρογράφος του BBC Ally Hirschlag και ο σύντροφός της έφτασαν στο σπίτι, όλες οι μικρές ανησυχίες και το άγχος που είχαν πριν από τον γάμο έμοιαζαν να έχουν χαθεί μαζί με τη δύση του ήλιου.
Όταν παγιδευόμαστε σε έναν φαύλο κύκλο αρνητικών σκέψεων, εμπειρίες που προκαλούν δέος, όπως ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα, μπορούν να αποσπάσουν την προσοχή μας, να διακόψουν αυτόν τον κύκλο και να μας επαναφέρουν στη στιγμή, «Στο αίσθημα ανακούφισης που συνοδεύει το τέλος μιας κουραστικής ημέρας σίγουρα συνέβαλε σε αυτή την εμπειρία, όμως πιθανότατα σημαντικό ρόλο έπαιξε και η παρακολούθηση του ηλιοβασιλέματος. Όλο και περισσότερες επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι τόσο η δύση όσο και η ανατολή του ήλιου μπορούν να έχουν ουσιαστική επίδραση στον εγκέφαλο και την ψυχική υγεία, μειώνοντας το άγχος και τα συμπτώματα της κατάθλιψης, ενώ παράλληλα ενισχύουν τη μνήμη, τη δημιουργικότητα, την ποιότητα του ύπνου και ακόμη και την αλτρουιστική συμπεριφορά.
Η επίδραση του ηλιοβασιλέματος που προκαλεί δέος
Ένα από τα σημαντικότερα οφέλη του ηλιοβασιλέματος σχετίζεται με το αίσθημα δέους που γεννά. Σύμφωνα με τις έρευνες, αυτό το συναίσθημα μπορεί να επηρεάσει εντυπωσιακά πολλές πτυχές της σωματικής και ψυχικής μας υγείας.
Δέος είναι το συναίσθημα που βιώνουμε όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι τόσο μεγαλειώδες ή βαθύ, ώστε δυσκολευόμαστε να το κατανοήσουμε πλήρως. Μπορεί να προκληθεί από ένα έργο τέχνης, ένα σημαντικό ανθρώπινο επίτευγμα όπως η παρακολούθηση μιας γέννας ή από ένα εντυπωσιακό φυσικό φαινόμενο. Η εμπειρία αυτή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και συχνά συνοδεύεται από έντονες σωματικές αντιδράσεις, όπως δάκρυα ή ανατριχίλα. Ωστόσο, οι επιδράσεις της είναι πολύ βαθύτερες.
«Ένα από τα πιο σταθερά χαρακτηριστικά του αισθήματος του δέους είναι ότι μας κάνει να αισθανόμαστε μικροί απέναντι στη μεγάλη εικόνα των πραγμάτων. Τα προσωπικά μας προβλήματα και οι ανησυχίες μοιάζουν λιγότερο σημαντικά μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής», εξηγεί η Μισέλ Σιότα, καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Αριζόνα στις ΗΠΑ και επί χρόνια ερευνήτρια του συγκεκριμένου συναισθήματος.
Όπως επισημαίνει, αυτή η αλλαγή οπτικής είναι ιδιαίτερα ωφέλιμη για την ψυχική υγεία, καθώς μας βοηθά να συνειδητοποιήσουμε ότι πολλά από όσα μας προκαλούν έντονο στρες ίσως τελικά δεν είναι τόσο σημαντικά όσο πιστεύαμε.
Η υπερβολική εστίαση στον εαυτό μας μπορεί να οδηγήσει σε υπερανάλυση και άγχος. Όταν όμως εγκλωβιζόμαστε σε έναν φαύλο κύκλο αρνητικών σκέψεων, εμπειρίες που προκαλούν δέος όπως ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα μπορούν να τραβήξουν την προσοχή μας, να διακόψουν αυτόν τον κύκλο και να μας επαναφέρουν στο παρόν.
Έρευνες έχουν δείξει ακόμη ότι αυτή η αλλαγή στην οπτική μας ενισχύει και την κοινωνική μας συμπεριφορά, αυξάνοντας την προθυμία για εθελοντισμό, την προσφορά προς τους άλλους και το αίσθημα ότι η ζωή μας έχει μεγαλύτερο σκοπό.
Παρότι το αίσθημα του δέους μπορεί να προκληθεί από πολλές διαφορετικές εμπειρίες όπως η πνευματικότητα, μια πράξη ηθικής ομορφιάς, η μουσική ή ένα εντυπωσιακό έργο τέχνης και σχεδιασμού οι έρευνες δείχνουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι το βιώνουν πιο έντονα όταν βρίσκονται στη φύση.
«Όταν ζητάμε από ανθρώπους στις ΗΠΑ να μας περιγράψουν μια στιγμή κατά την οποία ένιωσαν έντονο δέος, η πιο συνηθισμένη απάντηση αφορά κάποιο φυσικό τοπίο, συνήθως μια πανοραμική θέα», εξηγεί η Μισέλ Σιότα.
Η ανατολή και η δύση του ήλιου αποτελούν ίσως τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτού του φαινομένου. Μια μελέτη του 2023, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 2.500 άνθρωποι, κατέγραψε τις αντιδράσεις τους απέναντι σε εικόνες διαφορετικών φυσικών τοπίων και έδειξε ότι τα ηλιοβασιλέματα και οι ανατολές συγκαταλέγονται στις εμπειρίες που προκαλούν το μεγαλύτερο αίσθημα δέους.
«Τα ηλιοβασιλέματα είναι εξαιρετικά όμορφα και η ομορφιά από μόνη της προκαλεί δέος», λέει η Τζένιφερ Στέλαρ, ερευνήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, η οποία μελετά τις επιδράσεις των θετικών συναισθημάτων στην υγεία και την ευεξία.
«Πρόκειται για μια μορφή ομορφιάς που σε απορροφά ολοκληρωτικά. Είναι επιβλητική, εκτείνεται σε τεράστια κλίμακα και διαφέρει εντυπωσιακά από την εικόνα που έχουμε συνήθως για τον ουρανό.»
Πώς το δέος ενισχύει τη λειτουργία του εγκεφάλου
Πέρα από το ότι μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα, ένα μαγευτικό ηλιοβασίλεμα φαίνεται ότι μπορεί να ενισχύσει και τις γνωστικές μας λειτουργίες, βελτιώνοντας την ικανότητα συγκράτησης πληροφοριών. Σε μια εποχή όπου η προσοχή μας αποσπάται συνεχώς από την τεχνολογία, αυτή η διαπίστωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Σε ένα σχετικό πείραμα, η Μισέλ Σιότα ζήτησε από τους συμμετέχοντες να παρακολουθήσουν τρεις διαφορετικές ταινίες, εκ των οποίων η μία ήταν ένα εντυπωσιακό επιστημονικό ντοκιμαντέρ που προκαλούσε έντονο αίσθημα δέους. Στη συνέχεια άκουσαν μια ιστορία και κλήθηκαν αμέσως μετά να θυμηθούν όσο το δυνατόν περισσότερες λεπτομέρειες.
Τα άτομα που είχαν παρακολουθήσει την ταινία που προκαλούσε δέος πέτυχαν μακράν τις καλύτερες επιδόσεις στην ανάκληση πληροφοριών.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με βεβαιότητα ποιος είναι ο ακριβής μηχανισμός στον εγκέφαλο που ευθύνεται για αυτό το αποτέλεσμα. Σύμφωνα με τη Στέλαρ, μία πιθανή εξήγηση είναι ότι όταν βιώνουμε κάτι πραγματικά εντυπωσιακό, η προσοχή μας εστιάζεται πολύ περισσότερο σε αυτό που συμβαίνει μπροστά μας, με αποτέλεσμα να επεξεργαζόμαστε αποτελεσματικότερα τις πληροφορίες.
Παράλληλα, οι έρευνες δείχνουν ότι η συστηματική εμπειρία του αισθήματος του δέους μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη και στην ψυχική υγεία. Για παράδειγμα, μία μελέτη διαπίστωσε ότι όσοι βίωναν τακτικά τέτοιες στιγμές εμφάνιζαν χαμηλότερα επίπεδα τόσο οξέος όσο και χρόνιου στρες κατά τη διάρκεια της πανδημίας της Covid-19.
Σε μια άλλη έρευνα, επιστήμονες ζήτησαν από μια ομάδα ηλικιωμένων να προσπαθούν, κατά τη διάρκεια σύντομων εβδομαδιαίων περιπάτων, να εντοπίζουν στιγμές που προκαλούν δέος από τα χρώματα των φθινοπωρινών φύλλων μέχρι την έκφραση θαυμασμού στο πρόσωπο ενός παιδιού.
Έπειτα από οκτώ εβδομάδες, οι συμμετέχοντες περιέγραφαν τις βόλτες τους με πολύ μεγαλύτερη λεπτομέρεια και έδειχναν να εστιάζουν περισσότερο στον κόσμο γύρω τους, σε αντίθεση με την ομάδα ελέγχου, η οποία δεν είχε λάβει αντίστοιχες οδηγίες.
Οι δύο ομάδες κλήθηκαν επίσης να βγάζουν selfies κατά τη διάρκεια των περιπάτων τους. Στις φωτογραφίες της ομάδας που αναζητούσε στιγμές δέους, τα χαμόγελα ήταν σταθερά πιο πλατιά, ενώ όσο περνούσαν οι εβδομάδες οι συμμετέχοντες τοποθετούσαν τον εαυτό τους όλο και λιγότερο στο επίκεντρο της εικόνας, αφήνοντας περισσότερο χώρο στο φυσικό τοπίο που τους περιέβαλλε.
Σύμφωνα με τη Στέλαρ, ο συνδυασμός μιας βόλτας στη φύση με την παρακολούθηση ενός ηλιοβασιλέματος μπορεί να αποτελεί μια ιδιαίτερα ισχυρή εμπειρία δέους.
«Η φύση από μόνη της προσφέρει σημαντικά οφέλη για την υγεία και τα ηλιοβασιλέματα, ως από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά φαινόμενα, έχουν τα δικά τους ξεχωριστά οφέλη. Επομένως, θεωρώ πιθανό ότι είναι ακόμη πιο ωφέλιμα σε σύγκριση με άλλες εμπειρίες που δεν σχετίζονται με τη φύση», καταλήγει.
EPA/TOMS KALNINS
Μια καθημερινή δόση ευεξίας
Επειδή το ηλιοβασίλεμα αποτελεί μία από τις πιο σταθερές πηγές του αισθήματος του δέους, μπορεί να μας προσφέρει σε καθημερινή βάση τα οφέλη που συνδέονται με αυτό το συναίσθημα.
Οι επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι η συχνότερη εμπειρία του δέους συνοδεύεται από ευρύτερα οφέλη για την υγεία. Σε μία μελέτη με τη συμμετοχή 200 ατόμων, η Τζένιφερ Στέλαρ διαπίστωσε ότι όσοι ανέφεραν πως βίωναν συχνά θετικά συναισθήματα, όπως η χαρά και το δέος, εμφάνιζαν σταθερά τα χαμηλότερα επίπεδα κυτταροκινών – ουσιών που αποτελούν δείκτες φλεγμονής στον οργανισμό.
«Οι άνθρωποι που παρουσιάζουν χρόνια αυξημένα επίπεδα αυτών των δεικτών διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν διαβήτη, καρδιαγγειακά νοσήματα και κατάθλιψη», επισημαίνει η Στέλαρ.
Δεν είναι ακόμη απολύτως σαφές γιατί το αίσθημα του δέους επηρεάζει τα επίπεδα των κυτταροκινών. «Ίσως αυτό να οφείλεται στο αίσθημα σύνδεσης που βιώνουν οι άνθρωποι, καθώς η κοινωνική υποστήριξη και οι στενοί δεσμοί φαίνεται ότι συμβάλλουν στη μείωση των προφλεγμονωδών κυτταροκινών», εξηγεί η Τζένιφερ Στέλαρ. «Είναι επίσης πιθανό να σχετίζεται με την ικανότητα του δέους να μειώνει το στρες.»
Το αίσθημα του δέους μπορεί ακόμη και να μας κάνει πιο ευγενικούς και πρόθυμους να βοηθήσουμε τους άλλους. Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν αισθανόμαστε «μικροί» μπροστά σε κάτι τόσο μεγαλειώδες, αυξάνεται η διάθεσή μας για αλτρουιστική συμπεριφορά.
Σε μία σχετική μελέτη, φοιτητές κλήθηκαν να παρατηρήσουν είτε μια συστάδα από γιγάντιους ευκαλύπτους είτε ένα κτίριο. Κατά τη διάρκεια του πειράματος, ένας ερευνητής προσποιήθηκε ότι του έπεσε κατά λάθος μια χούφτα στυλό. Οι συμμετέχοντες που είχαν προηγουμένως θαυμάσει τα επιβλητικά δέντρα και είχαν δηλώσει ότι ένιωσαν δέος έσπευσαν να τον βοηθήσουν, μαζεύοντας σημαντικά περισσότερα στυλό σε σύγκριση με όσους είχαν κοιτάξει μόνο το κτίριο.
Με τον ίδιο τρόπο, όταν εντυπωσιαζόμαστε από την ομορφιά ενός ηλιοβασιλέματος, είναι πιθανότερο να δείξουμε μεγαλύτερη προθυμία να βοηθήσουμε τους γύρω μας και να νιώσουμε περισσότερη συμπόνια για τους άλλους.
Η συγγραφέας του άρθρου περιγράφει ότι βίωσε αυτή την αλλαγή την παραμονή του γάμου της. Μετά την εμπειρία του ηλιοβασιλέματος, διαπίστωσε ότι προσφέρθηκε να βοηθήσει πολύ περισσότερο απ’ ό,τι την προηγούμενη ημέρα. Αυτή η διάθεση προσφοράς την έκανε, τελικά, να αισθανθεί πιο ήρεμη και γαλήνια όταν περπάτησε προς την εκκλησία την ημέρα του γάμου της.
Ένας καλύτερος βραδινός ύπνος
Ο τρόπος με τον οποίο ο ημερήσιος κύκλος του ήλιου ρυθμίζει τον κιρκάδιο ρυθμό μας ίσως συνέβαλε και στη δική μου πιο χαλαρή ψυχική κατάσταση εκείνο το βράδυ.
Η έκθεσή μας στη φυσική εναλλαγή του φωτός, από την ανατολή έως τη δύση του ήλιου, επηρεάζει άμεσα τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική μας υγεία. Έρευνες έχουν δείξει ότι συμβάλλει στη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού του φυσικού κύκλου ύπνου και εγρήγορσης που επαναλαμβάνεται κάθε 24 ώρες βελτιώνοντας τελικά την ποιότητα του ύπνου.
Όταν ο κιρκάδιος ρυθμός βρίσκεται σε αρμονία με το φυσικό περιβάλλον, η επίφυση του εγκεφάλου γνωρίζει πότε και σε ποια ποσότητα πρέπει να παράγει μελατονίνη, την ορμόνη που προετοιμάζει τον οργανισμό για ξεκούραση.
Η σημασία της ανατολής του ήλιου
Εκτός από το ηλιοβασίλεμα, καθοριστικό ρόλο παίζει και η ανατολή του ήλιου.
Ενώ η δύση συμβάλλει στη μείωση των επιπέδων της κορτιζόλης της βασικής ορμόνης του στρες η ανατολή λειτουργεί ως φυσικό ερέθισμα για την αύξησή της. Με αυτόν τον τρόπο «ενεργοποιεί» το εσωτερικό μας βιολογικό ρολόι και αναστέλλει την παραγωγή μελατονίνης μέχρι να δύσει ξανά ο ήλιος, όταν το σκοτάδι επιτρέπει την εκ νέου αύξησή της.
Η παρακολούθηση της ανατολής ενισχύει επίσης την παραγωγή της σεροτονίνης, της ουσίας που συνδέεται με την καλή διάθεση, με περισσότερους από έναν τρόπους. Το πρωινό ηλιακό φως βοηθά τον οργανισμό να συνθέσει βιταμίνη D, ενώ παράλληλα ενεργοποιεί υποδοχείς στον αμφιβληστροειδή του ματιού, οι οποίοι δίνουν το έναυσμα για την παραγωγή σεροτονίνης στον εγκέφαλο. Επιπλέον, η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου διεγείρει και το δέρμα να παράγει σεροτονίνη.
Αν και η ανατολή θεωρείται το ισχυρότερο φυσικό σήμα για τον συγχρονισμό του κιρκάδιου ρυθμού, το διάχυτο φως του σούρουπου εξακολουθεί να παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο, λειτουργώντας ως φυσικό «ρολόι» που ειδοποιεί τον οργανισμό ότι ήρθε η ώρα να επιβραδύνει.
Όπως το μπλε φως της ημέρας μάς κρατά σε εγρήγορση, έτσι και οι απαλές κόκκινες και χρυσαφένιες αποχρώσεις του ηλιοβασιλέματος ενεργοποιούν το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, μειώνοντας τα επίπεδα κορτιζόλης και διευκολύνοντας έναν πιο ξεκούραστο ύπνο.
Αντίθετα, ο τεχνητός φωτισμός κατά τις βραδινές ώρες διαταράσσει αυτά τα φυσικά σήματα, με αποτέλεσμα χαμηλότερη ποιότητα ύπνου και μια σειρά από αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία.
«Η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης και αγχωδών διαταραχών», επισημαίνει η Μαριάνα Φιγκέιρο, καθηγήτρια και ερευνήτρια στον τομέα του φωτός και της υγείας στην Ιατρική Σχολή Icahn του Mount Sinai στη Νέα Υόρκη.
Ο κιρκάδιος ρυθμός ρυθμίζει επίσης τον κύκλο της κορτιζόλης. Όταν αυτός απορρυθμίζεται, μπορεί να προκαλέσει αυξήσεις της κορτιζόλης σε ακατάλληλες χρονικές στιγμές.
Σε έναν φυσιολογικό οργανισμό, τα επίπεδα της κορτιζόλης κορυφώνονται περίπου 30 λεπτά μετά το πρωινό ξύπνημα, προσφέροντας την απαραίτητη ενέργεια για την ημέρα, και στη συνέχεια μειώνονται σταδιακά όσο πλησιάζει η νύχτα.
Ωστόσο, η συστηματική έκθεση σε τεχνητό φως και ιδιαίτερα στο μπλε φως που εκπέμπουν οι οθόνες μετά τη δύση του ήλιου μπορεί να ξεγελάσει το βιολογικό μας ρολόι, οδηγώντας σε παραγωγή κορτιζόλης τη στιγμή που ο οργανισμός θα έπρεπε να χαλαρώνει.
Τα χρόνια αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης έχουν συνδεθεί με πλήθος προβλημάτων υγείας, όπως κατάθλιψη, άγχος, γνωστική έκπτωση και αυξημένη επιβάρυνση του καρδιαγγειακού συστήματος.
Σύμφωνα με τη Φιγκέιρο, η σωστή εναλλαγή έκθεσης στο φυσικό φως και το σκοτάδι μπορεί να περιορίσει αυτές τις επιπτώσεις. Γι’ αυτό και αρκετοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος είναι βιολογικά «σχεδιασμένος» να βλέπει τόσο την ανατολή όσο και τη δύση του ήλιου – σαν δύο φυσικά «στηρίγματα» που οριοθετούν την ημέρα.
Αν, ωστόσο, το καθημερινό πρόγραμμα δεν επιτρέπει την παρακολούθηση και των δύο, υπάρχει μια πιθανή εναλλακτική λύση. Μελέτη του 2024 έδειξε ότι ένας ειδικός φωτισμός LED, ο οποίος μιμείται τις απαλές αποχρώσεις της ανατολής και της δύσης του ήλιου, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού.
Η συγγραφέας του άρθρου παραδέχεται ότι δεν κοιμήθηκε ιδιαίτερα καλά μετά το ηλιοβασίλεμα που παρακολούθησε την παραμονή του γάμου της, κάτι απολύτως αναμενόμενο, δεδομένης της σημαντικής ημέρας που ακολουθούσε.
Σήμερα, σχεδόν δέκα χρόνια μετά, η ίδια και ο σύζυγός της εξακολουθούν να αναζητούν κάθε ευκαιρία για να απολαμβάνουν μαζί το ηλιοβασίλεμα. Όπως λέει, τα πιο όμορφα που έχουν δει παραμένουν εκείνα στο Κέιπ Κοντ, όπου σκοπεύουν να επιστρέψουν για την επέτειο του γάμου τους.
Και, με βάση όσα δείχνει πλέον η επιστήμη, τα ηλιοβασιλέματα ίσως προσφέρουν στο σώμα και το μυαλό μας πολύ περισσότερα οφέλη απ’ όσα μέχρι σήμερα φανταζόμασταν.
Πηγή: BBC