Αν σας πιάνει συχνά πονοκέφαλος όταν πίνετε κάτι κρύο ή τρώτε παγωτό, ίσως αξίζει να δείτε αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό και να δώσετε περισσότερη προσοχή και στους υπόλοιπους πονοκεφάλους που μπορεί να έχετε.
Είναι μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα και απολαμβάνετε το αγαπημένο σας παγωμένο γλυκό, όταν ξαφνικά νιώθετε έναν οξύ πόνο — σαν κάποιος να σας κάρφωσε ένα κομμάτι πάγου στο μέτωπο. Ένας διαπεραστικός, στιγμιαίος πόνος μοιάζει να έρχεται από βαθιά μέσα στο κεφάλι σας. Το μόνο που μπορείτε να κάνετε είναι να περιμένετε ακίνητοι (ή να βάλετε τη γλώσσα σας ψηλά στον ουρανίσκο, σύμφωνα με κάποιους), νιώθοντας λίγο αμήχανα, καθώς το παγωτό λιώνει στο χέρι σας, μέχρι ο πόνος να περάσει.
«Ο πονοκέφαλος από παγωτό είναι εξαιρετικά συχνός», λέει η Amaal Starling, γιατρός και νευρολόγος στην Mayo Clinic στο Φοίνιξ της Αριζόνας, η οποία — όπως λέει — προτιμά το παγωτό σοκολάτα. «Είναι ακίνδυνος. Εμφανίζεται και εξαφανίζεται».
Γιατί, λοιπόν, «τιμωρούμαστε» με αυτόν τον τρόπο όταν τρώμε πολύ γρήγορα κάτι παγωμένο; Αποδεικνύεται ότι, πέρα από το γεγονός πως βασανίζει εδώ και γενιές τους ανυποψίαστους λάτρεις των γλυκών, το λεγόμενο «πάγωμα εγκεφάλου (brain freeze)» έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην επιστημονική έρευνα — και μπορεί να αποκαλύψει περισσότερα για την υγεία μας απ’ όσα φανταζόμαστε.
Αυτό που οι περισσότεροι γνωρίζουμε από παιδιά ως «πάγωμα εγκεφάλου» ή πονοκέφαλο από παγωτό, οι επιστήμονες το ονομάζουν πονοκέφαλο που προκαλείται από ψυχρό ερέθισμα, εξηγεί η Starling.
Οι ερευνητές πιστεύουν ότι προκαλείται από την απότομη ψύξη στην οροφή του στόματος ή ακόμα και στο πίσω μέρος του λαιμού. Η ξαφνική αυτή αλλαγή θερμοκρασίας κάνει τα αιμοφόρα αγγεία να συστέλλονται γρήγορα και στη συνέχεια να διαστέλλονται ξανά, ώστε να αποκατασταθεί η φυσιολογική ροή του αίματος.
Στα τοιχώματα αυτών των αγγείων υπάρχουν νευρικές ίνες που ανιχνεύουν τον πόνο. Οι ίνες αυτές συνδέονται με το τρίδυμο νεύρο — το νεύρο που μεταφέρει τα σήματα πόνου από το πρόσωπο και το μέτωπο στον εγκέφαλο.
Γι’ αυτό ο πονοκέφαλος από παγωτό γίνεται αισθητός σαν πίεση ή πόνος στο μέτωπο και στο κεφάλι, παρόλο που η αρχική αιτία βρίσκεται μέσα στο στόμα ή στον λαιμό.
(Σε πιο σοβαρό επίπεδο, ορισμένα δεδομένα δείχνουν ότι πολύ κρύα τρόφιμα ή ποτά μπορούν επίσης να προκαλέσουν αίσθημα παλμών — αυτό που έχει περιγραφεί ως «καρδιακό από κρύο ρόφημα» — καθώς και διαταραχές του καρδιακού ρυθμού, ιδιαίτερα σε άνδρες μέσης ηλικίας).
Για να αποφύγετε τους πονοκεφάλους που προκαλούνται από το κρύο, χρειάζεται απλώς να καταναλώνετε πιο αργά τα παγωμένα τρόφιμα και ποτά, λέει η Starling.
Η απότομη ψύξη φαίνεται να είναι ο βασικός παράγοντας που προκαλεί το «πάγωμα εγκεφάλου». Αν αφήνετε λοιπόν λίγο χρόνο ώστε ο ουρανίσκος σας να ζεσταθεί ανάμεσα σε γουλιές, μπουκιές ή γλειψίματα, πιθανότατα θα μειώσετε τις πιθανότητες να εμφανιστεί.
Αν όμως βιαστήκατε (ποιος δεν το έχει κάνει;) και ήδη σας έχει πιάσει πονοκέφαλος από παγωτό, υπάρχουν μερικοί τρόποι να τον κάνετε να περάσει πιο γρήγορα και να είναι λιγότερο έντονος.
Η Starling προτείνει να χρησιμοποιήσετε την κάτω πλευρά της γλώσσας σας για να ζεστάνετε ξανά την οροφή του στόματός σας. Αν και η γλώσσα σας είναι παγωμένη και στις δύο πλευρές, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τον αντίχειρά σας ή να πιείτε κάτι ζεστό.
Γιατί όμως κάποιοι άνθρωποι υποφέρουν από «πάγωμα εγκεφάλου», ενώ άλλοι μπορούν να πιουν ένα παγωμένο milkshake χωρίς να νιώσουν τίποτα;
Η Irene Toldo, καθηγήτρια παιδικής νευρολογίας και ψυχιατρικής στο University of Padua στην Ιταλία, μαζί με τους συνεργάτες της, εξέτασαν τέσσερις δεκαετίες επιστημονικών μελετών σχετικά με τους πονοκεφάλους από παγωτό, προκειμένου να βρουν την απάντηση.
Συνδυάζοντας δεδομένα από έρευνες σε όλο τον κόσμο — από μελέτες σε χιλιάδες μαθητές στην Ταϊβάν, τη Γερμανία και τον Καναδά μέχρι έρευνες σε δεκάδες ενήλικες με ημικρανία στη Βραζιλία, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο — η Toldo εντόπισε ορισμένα ενδιαφέροντα μοτίβα.
Πρώτον, οι έρευνες δείχνουν ότι το «πάγωμα εγκεφάλου» φαίνεται να έχει και κληρονομικό χαρακτήρα. Αν οι γονείς σας παθαίνουν πονοκέφαλο από παγωτό, είναι πιο πιθανό να συμβαίνει και σε εσάς.
Ωστόσο, τα ευρήματα αυτά δείχνουν μόνο μια συσχέτιση. Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη εντοπίσει συγκεκριμένα γονίδια που να εξηγούν αυτή τη σύνδεση.
Όσον αφορά στο γιατί ο πόνος από το «πάγωμα εγκεφάλου» είναι διαφορετικός από άνθρωπο σε άνθρωπο, ο σημαντικότερος παράγοντας φαίνεται να είναι το αν κάποιος έχει άλλου τύπου πονοκεφάλους ή πάσχει από ημικρανίες — έντονες κρίσεις πονοκεφάλου που μπορεί να διαρκούν από ώρες έως και ημέρες.
«Οι άνθρωποι με ημικρανία συνήθως βιώνουν αυτούς τους πονοκεφάλους πολύ πιο έντονα», λέει η Toldo.
Σε μια μικρή μελέτη από τη δεκαετία του 1970, το 93% των ανθρώπων που είχαν ημικρανίες ανέφεραν ότι είχαν επίσης βιώσει πονοκέφαλο από παγωτό. Οι περισσότεροι τον περιέγραφαν ως μέτριας έως μεγάλης έντασης. Αντίθετα, μόνο περίπου το ένα τρίτο των ανθρώπων χωρίς ιστορικό ημικρανίας είχαν εμφανίσει αντίστοιχο πονοκέφαλο.
Η ίδια η Starling βιώνει τόσο κρίσεις ημικρανίας, όσο και εξαιρετικά επώδυνους πονοκεφάλους από παγωτό.
«Το τρίδυμο νεύρο μου είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο λόγω των ημικρανιών μου και έτσι, όταν εκτίθεται στο κρύο, μπορεί να ενεργοποιηθεί πολύ πιο έντονα», εξηγεί.
Τελικά, αν εσείς ή το παιδί σας εμφανίζετε ιδιαίτερα έντονο «πάγωμα εγκεφάλου», ίσως αξίζει να εξετάσετε συνολικά το ιστορικό πονοκεφάλων σας και να προσέξετε περισσότερο εκείνους που δεν σχετίζονται με το κρύο.
Κάτι που έχετε συνηθίσει να θεωρείτε «φυσιολογικό» μπορεί στην πραγματικότητα να είναι ένα σοβαρό, αλλά αντιμετωπίσιμο πρόβλημα υγείας που αξίζει να διερευνηθεί.
«Μία στις έξι γυναίκες έχει ημικρανία, ένα στα έντεκα παιδιά έχει ημικρανία και ένας στους δέκα άνδρες έχει ημικρανία», λέει η Starling.
«Πάνω από το 50% των ανθρώπων που έχουν ημικρανία δεν έχουν μιλήσει ποτέ σε γιατρό για τα συμπτώματά τους. Υπάρχει διάγνωση. Υπάρχει διαθέσιμη θεραπεία».
Λόγω αυτής της απρόσμενης σύνδεσης, ήδη από τη δεκαετία του 1960 οι επιστήμονες άρχισαν να ζητούν από εθελοντές να προκαλούν σκόπιμα στον εαυτό τους «πάγωμα εγκεφάλου», προκειμένου να μελετήσουν καλύτερα την ημικρανία — μία από τις σημαντικότερες αιτίες αναπηρίας παγκοσμίως.
Παρά το πόσο συχνή είναι η ημικρανία, είναι δύσκολο για τους ερευνητές να καταγράψουν μια κρίση τη στιγμή που συμβαίνει, χρησιμοποιώντας τεχνικές όπως η μαγνητική τομογραφία ή η αξονική τομογραφία.
Οι κρίσεις ημικρανίας είναι απρόβλεπτες και, επιπλέον, ο πόνος μπορεί να είναι τόσο έντονος, ώστε πολλοί άνθρωποι να δυσκολεύονται ακόμα και να φτάσουν σε ένα εργαστήριο την ώρα της κρίσης.
Εδώ ακριβώς έρχεται να βοηθήσει το «πάγωμα εγκεφάλου», εξηγεί η Starling.
Οι πονοκέφαλοι που προκαλούνται από το κρύο μπορούν να δημιουργηθούν εύκολα και ελεγχόμενα — με παγωμένες λιχουδιές ή, λιγότερο ευχάριστα, με παγάκια και πολύ κρύο νερό.
Και επειδή ενεργοποιούν το ίδιο νευρικό σύστημα που εμπλέκεται στην ημικρανία, δηλαδή το τρίδυμο νεύρο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ένα είδος επιστημονικού μοντέλου μιας πραγματικής κρίσης ημικρανίας.
Στις πρώτες ημέρες της έρευνας για τους πονοκεφάλους, όταν οι επιστήμονες προσπαθούσαν να κατανοήσουν τους βασικούς μηχανισμούς που προκαλούν τον πόνο στο κεφάλι, το «πάγωμα εγκεφάλου» αποτέλεσε ένα ιδιαίτερα χρήσιμο πειραματικό μοντέλο, εξηγεί η Starling.
Βοήθησε τους ερευνητές να κατανοήσουν καλύτερα τον ρόλο της ροής του αίματος και τη λειτουργία διαφορετικών νευρικών κυκλωμάτων που εμπλέκονται στον πόνο.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, οι επιστήμονες έχουν στραφεί και σε άλλες μεθόδους για να προκαλούν ελεγχόμενα κρίσεις ημικρανίας σε εθελοντές — μεταξύ άλλων με τη χρήση εγχύσεων νιτρογλυκερίνης (ναι, της ίδιας ουσίας που είναι γνωστή και για τη χρήση της σε εκρηκτικά) — προκειμένου να αναπτύξουν νέες γενιές φαρμάκων κατά της ημικρανίας.
Για όσους πάσχουν από ημικρανία, πάντως, το μήνυμα είναι καθησυχαστικό: δεν χρειάζεται να αποφεύγουν τα παγωμένα γλυκά από φόβο μήπως πάθουν «πάγωμα εγκεφάλου».
«Δεν χρειάζεται να σταματήσετε να τρώτε παγωτό», λέει η Toldo. «Μπορείτε απλώς να μάθετε πώς να το διαχειρίζεστε».
Και τελικά, η συμβουλή είναι η ίδια για όλους: φάτε το παγωτό σας ή πιείτε το παγωμένο ρόφημά σας λίγο πιο αργά. Έτσι όχι μόνο μειώνετε την πιθανότητα να εμφανίσετε αυτόν τον ξαφνικό πόνο, αλλά έχετε και περισσότερο χρόνο για να απολαύσετε τη γεύση του.
Πηγή: BBC