Για δεκαετίες, οι γιατροί συνιστούν τη σωματική άσκηση σε ασθενείς με καρκίνο, καθώς βοηθά στην αντιμετώπιση των παρενεργειών των θεραπειών και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Ωστόσο, μια νέα μελέτη-ορόσημο δείχνει ότι η άσκηση μπορεί να προσφέρει κάτι περισσότερο: ίσως να συμβάλλει στη μείωση των πιθανοτήτων επανεμφάνισης του καρκίνου.
Η μελέτη CHALLENGE Trial του 2025, η οποία δημοσιεύθηκε στο New England Journal of Medicine, ήταν η πρώτη μεγάλη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη κλινική δοκιμή που εξέτασε αν ένα οργανωμένο πρόγραμμα άσκησης μπορεί να βελτιώσει τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα σε ασθενείς με καρκίνο του παχέος εντέρου, αφού είχαν ολοκληρώσει χειρουργική επέμβαση και χημειοθεραπεία.
Μετά από διάμεση παρακολούθηση οκτώ ετών, οι ασθενείς με καρκίνο του παχέος εντέρου σταδίου 2 και 3 που συμμετείχαν στο πρόγραμμα άσκησης παρουσίασαν 28% μικρότερο κίνδυνο υποτροπής της νόσου, εμφάνισης νέου πρωτοπαθούς καρκίνου ή θανάτου, σε σύγκριση με όσους έλαβαν μόνο οδηγίες για τη σημασία της άσκησης.
Παράλληλα, παρουσίασαν 37% μικρότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία. Σύμφωνα με τους ερευνητές της μελέτης, το μέγεθος του οφέλους στην επιβίωση ήταν αντίστοιχο με εκείνο που έχει παρατηρηθεί σε αρκετές εγκεκριμένες αντικαρκινικές φαρμακευτικές θεραπείες. Τα αποτελέσματα αυτά θεωρούνται σημείο καμπής για τον αναπτυσσόμενο τομέα της ογκολογίας της άσκησης (exercise oncology). Οι ειδικοί ξεκαθαρίζουν ότι η άσκηση δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις καθιερωμένες θεραπείες του καρκίνου, όπως η χειρουργική επέμβαση, η ακτινοθεραπεία και η χημειοθεραπεία. Ωστόσο, τα ολοένα αυξανόμενα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι θα μπορούσε να ενσωματωθεί στη συνολική φροντίδα των ασθενών, παράλληλα με αυτές τις θεραπείες.
Η ογκολόγος Σάρλιν Γκιλ από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, μία από τις συγγραφείς της μελέτης CHALLENGE, επισημαίνει ότι η άσκηση έχει μετακινηθεί από τον ρόλο της απλής υποστηρικτικής παρέμβασης σε έναν παράγοντα που ενδέχεται να επηρεάζει την έκβαση της νόσου. «Οι παραδοσιακοί πυλώνες της αντικαρκινικής θεραπείας είναι η χειρουργική επέμβαση, η ακτινοβολία και η χημειοθεραπεία, ενώ όλα τα υπόλοιπα θεωρούνται υποστηρικτικά. Η άσκηση πλέον έχει τη δυνατότητα όχι μόνο να υποστηρίζει αυτή τη μάχη, αλλά και να αλλάζει την έκβασή της», αναφέρει.
Η Μελίντα Έρβιν, αναπληρώτρια διευθύντρια του Κέντρου Καρκίνου του Πανεπιστημίου Yale, χαρακτηρίζει τα αποτελέσματα «εντυπωσιακά». Όπως σημειώνει, η μελέτη δεν έδειξε απλώς μια στατιστικά σημαντική διαφορά, αλλά ένα αποτέλεσμα αρκετά μεγάλο ώστε να μπορεί να βελτιώσει ουσιαστικά τη ζωή των ασθενών. Το ενδιαφέρον γύρω από την ογκολογία της άσκησης αυξάνεται διαρκώς. Το 2024 δημιουργήθηκε η Διεθνής Εταιρεία Ογκολογίας της Άσκησης, ενώ όλο και περισσότερα κέντρα υγείας παγκοσμίως δημιουργούν οργανωμένα προγράμματα άσκησης για ανθρώπους που έχουν διαγνωστεί με καρκίνο. Ορισμένοι επιστήμονες εκτιμούν ότι στο μέλλον η «συνταγογράφηση άσκησης» μπορεί να γίνει τόσο συνηθισμένη όσο και άλλα βασικά στοιχεία ενός θεραπευτικού πλάνου.
Οι ερευνητές εξακολουθούν να μελετούν τους ακριβείς μηχανισμούς μέσω των οποίων η άσκηση επηρεάζει την πορεία του καρκίνου. Ένας από τους λόγους που η νόσος είναι τόσο δύσκολο να αντιμετωπιστεί είναι ότι τα καρκινικά κύτταρα έχουν εξελίξει μηχανισμούς που τους επιτρέπουν να αποφεύγουν τον εντοπισμό από το ανοσοποιητικό σύστημα. Ωστόσο, όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η σωματική δραστηριότητα επηρεάζει πολλαπλές βιολογικές διαδικασίες, οι οποίες δημιουργούν ένα περιβάλλον λιγότερο ευνοϊκό για την ανάπτυξη των όγκων.
Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι η άσκηση δεν «θεραπεύει» άμεσα τον καρκίνο από μόνη της. Αντίθετα, φαίνεται ότι μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία μιας φυσιολογικής κατάστασης που δυσκολεύει την ανάπτυξη των καρκινικών κυττάρων και ενισχύει τις φυσικές άμυνες του οργανισμού. Η άσκηση φαίνεται να ενισχύει το σύστημα επιτήρησης του ανοσοποιητικού, αυξάνοντας τη δραστηριότητα ανοσοκυττάρων, όπως τα φυσικά φονικά κύτταρα (natural killer cells) και τα Τ-λεμφοκύτταρα, τα οποία έχουν την ικανότητα να εντοπίζουν και να καταστρέφουν ανώμαλα κύτταρα.
Ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι η άσκηση μπορεί να αλλάζει το μικροπεριβάλλον των όγκων, καθιστώντας τα καρκινικά κύτταρα λιγότερο αποτελεσματικά στη δημιουργία φραγμών που εμποδίζουν την είσοδο των ανοσοκυττάρων. Παράλληλα, η σωματική δραστηριότητα φαίνεται να περιορίζει τη χρόνια φλεγμονή, έναν παράγοντα που μπορεί να ευνοεί την ανάπτυξη όγκων. Η άσκηση μειώνει τη δράση φλεγμονωδών μορίων, όπως οι κυτοκίνες IL-6 και TNF-α, οι οποίες συνδέονται με τη φλεγμονώδη διαδικασία. Η μείωση αυτών των σημάτων φλεγμονής μπορεί να δημιουργεί ένα βιολογικό περιβάλλον λιγότερο υποστηρικτικό για την εξέλιξη του καρκίνου. Η άσκηση μπορεί επίσης να επηρεάζει μορφές καρκίνου που σχετίζονται με ορμονικούς και μεταβολικούς μηχανισμούς, όπως ο καρκίνος του μαστού, ο οποίος μπορεί να συνδέεται με υψηλά επίπεδα οιστρογόνων.
Η τακτική αερόβια άσκηση μειώνει τα επίπεδα κυκλοφορούντων οιστρογόνων σε γυναίκες πριν και μετά την εμμηνόπαυση, ενώ συμβάλλει στη μείωση του λιπώδους ιστού, ο οποίος αποτελεί βασική πηγή παραγωγής οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση. Επιπλέον, η άσκηση βοηθά στη ρύθμιση του ινσουλινοειδούς αυξητικού παράγοντα 1 (IGF-1), μιας ορμόνης που εμπλέκεται στην ανάπτυξη των κυττάρων και έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου όταν βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα. Η σωματική δραστηριότητα βελτιώνει επίσης την ευαισθησία στην ινσουλίνη, περιορίζοντας μια μεταβολική κατάσταση που έχει συνδεθεί με μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου και χειρότερη πρόγνωση. Οι ερευνητές αναμένεται να εξετάσουν περαιτέρω αυτούς τους μηχανισμούς στην επόμενη φάση της μελέτης CHALLENGE, αναλύοντας δείγματα αίματος από τους συμμετέχοντες για να εντοπίσουν τις βιολογικές αλλαγές που προκαλεί η άσκηση.
Παρά τον ενθουσιασμό που έχει προκαλέσει η ογκολογία της άσκησης, οι ερευνητές τονίζουν ότι πολλά σημαντικά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα αφορά το ποιο είδος άσκησης προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος. Οι περισσότερες μελέτες μέχρι σήμερα έχουν επικεντρωθεί στην αερόβια άσκηση, ενώ περιορισμένα δεδομένα υπάρχουν για την προπόνηση με αντιστάσεις ή για συνδυαστικά προγράμματα.
Οι επιστήμονες προσπαθούν επίσης να καθορίσουν την ιδανική «δόση» άσκησης. Οι συμμετέχοντες στη μελέτη CHALLENGE ακολουθούσαν περίπου 150 λεπτά μέτριας έντασης άσκησης την εβδομάδα, όμως δεν είναι ακόμη γνωστό αν μικρότερη διάρκεια θα μπορούσε να προσφέρει παρόμοια οφέλη. Παραμένει επίσης ασαφές ποιοι τύποι καρκίνου και ποια στάδια της νόσου επηρεάζονται περισσότερο από την άσκηση. Μέχρι σήμερα, η έρευνα έχει επικεντρωθεί κυρίως σε εντοπισμένους καρκίνους του παχέος εντέρου, του μαστού και του προστάτη.
Οι ειδικοί σημειώνουν ότι δεν είναι ακόμη γνωστό αν τα αποτελέσματα μπορούν να εφαρμοστούν σε όλους τους τύπους καρκίνου, ιδιαίτερα σε πιο προχωρημένες μορφές της νόσου. Παρά την ανάπτυξη του συγκεκριμένου επιστημονικού πεδίου, η πρόσβαση σε οργανωμένα προγράμματα άσκησης παραμένει περιορισμένη.
Στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center στη Νέα Υόρκη, οι ασθενείς μπορούν να παραπεμφθούν σε εξειδικευμένο πρόγραμμα άσκησης ήδη από τη διάγνωση. Εκεί, ειδικοί στην άσκηση δημιουργούν εξατομικευμένα προγράμματα που προσαρμόζονται στη φυσική κατάσταση, στους παράγοντες κινδύνου και στις μεταβαλλόμενες ανάγκες κάθε ασθενούς.
Παρόμοια προγράμματα γίνονται όλο και πιο συνηθισμένα. Ωστόσο, το κόστος και η περιορισμένη ασφαλιστική κάλυψη αποτελούν σημαντικά εμπόδια. Η Αμερικανική Εταιρεία Κλινικής Ογκολογίας συνιστά στους ασθενείς να πραγματοποιούν τακτική αερόβια άσκηση και ασκήσεις ενδυνάμωσης κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Ωστόσο, η άσκηση δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί πλήρως στις επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες θεραπείας στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι ασθενείς δεν χρειάζεται να περιμένουν τις αλλαγές στα συστήματα υγείας. Ακόμη και 150 λεπτά γρήγορου περπατήματος την εβδομάδα ή οποιαδήποτε δραστηριότητα τους ευχαριστεί μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα. Ο στόχος των επιστημόνων είναι στο μέλλον η άσκηση για τους ασθενείς με καρκίνο να γίνει τόσο αυτονόητη όσο η καρδιακή αποκατάσταση για τους ασθενείς με καρδιολογικά προβλήματα.
«Το όνειρό μου είναι κάθε άνθρωπος που διαγιγνώσκεται με καρκίνο να έχει πρόσβαση σε ένα πρόγραμμα και σε μια εξατομικευμένη “συνταγή” άσκησης», αναφέρει η Τζέσικα Σκοτ, διευθύντρια του προγράμματος ογκολογίας της άσκησης.
Πηγή: National Geographic