Εκατοντάδες άνθρωποι στη μικρή πόλη Πορτομπέλο του Παναμά, που βρίσκεται ανάμεσα στη θάλασσα της Καραϊβικής και τις τροπικές ζούγκλες της περιοχής, βγήκαν το προηγούμενο Σαββατοκύριακο στους δρόμους για το Φεστιβάλ των Διαβόλων και των Κόνγκο, στο οποίο, όπως κάθε χρόνο, γιορτάζεται η μάχη μεταξύ του καλού (οι σκλάβοι Κόνγκο) και του κακού (οι κατακτητές).
Πλούσιο σε εντυπωσιακές παραστάσεις και έντονα χρώματα, χαρακτηριστικά των εορτασμών της λαών της Καραϊβικής, το φεστιβάλ αποτυπώνει μέσα από την παράδοση τον αγώνα των Αφρικανών σκλάβων κατά την εποχή της Ισπανικής αποικιοκρατίας.
Αφρικανικές, ισπανικές και αυτόχθονες επιρροές, αντανακλούν την πολύπλοκη αποικιακή ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά του Παναμά. Οι χορευτές Κόνγκο -που συμβολίζουν τους σκλάβους που παλεύουν για το καλό- φορούν πολύχρωμα κοστούμια και κοσμήματα και αναπαριστούν σκηνές αντίστασης, μέσα από τον χορό και το τραγούδι, ενώ οι «διάβολοι», ντυμένοι με σκοτεινά, τρομακτικά κοστούμια, προσπαθούν να τους υποτάξουν. Οι σκλάβοι, προστατευμένοι από αγγέλους ντυμένους στα λευκά, κυνηγούν τους διαβόλους καθώς χορεύουν, μετατρέποντας τελικά τους καταπιεστές αποικιοκράτες σε καλούς.
Τα παραδοσιακά τύμπανα κόνγκο, τα τραγούδια και οι θεατρικές μάχες μεταξύ των Κόνγκο και των διαβόλων αποτελούν τον πυρήνα της γιορτής. Αναγνωρισμένο ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας από την UNESCO το 2018, το Φεστιβάλ των Κόνγκο αποτελεί τόσο μια μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης, όσο και ένα σύμβολο της αφρο-παναμέζικης ταυτότητας. «Είναι η κουλτούρα της μνήμης, με τον διάβολο να συμβολίζει την κουλτούρα του καταπιεστή, ή στην συγκεκριμένη περίπτωση, του λευκού άνδρα κατά την περίοδο της δουλείας των Μαύρων στην Αμερική», δήλωσε ο 34χρονος Εδουάρδο, κάτοικος του Πορτομπέλο, ο οποίος συμμετέχει στις εορταστικές εκδηλώσεις. Και συνεχίζει: «Σήμερα, οι συμμετέχοντες παίζουν τα κόνγκο, γιορτάζουν την ελευθερία τους, τραγουδούν χαρούμενα για την καθημερινότητά τους και παρουσιάζουν παραστάσεις και αισθησιακούς χορούς ξυπόλητοι, για να επικοινωνήσουν με τη γη».
Για την πραγματική ιστορία των Αφρικανών του Παναμά και της Καραϊβικής, μαθαίνουμε από την ίδια την κοινότητα του γραφικού Πορτομπέλο: Οι παραδόσεις του Καρναβαλιού του Κόνγκο στον Παναμά τιμούν την αντίσταση των Cimarrones, πρώην σκλάβων αφρικανικής καταγωγής κατά την ισπανική αποικιακή περίοδο. Οι πρώτοι Αφρικανοί σκλάβοι έφτασαν στον Παναμά, και συγκεκριμένα στο μικρό λιμάνι του Πορτομπέλο, στις αρχές του 16ου αιώνα. Αρκετοί από αυτούς κατάφεραν να ξεφύγουν και κατέφυγαν στα βουνά και τα τροπικά δάση της κεντρικής Αμερικής για να ιδρύσουν ανεξάρτητες κοινότητες. Οι Cimarrones βοήθησαν Άγγλους κουρσάρους, όπως ο Φράνσις Ντρέικ και πειρατές, όπως ο Χένρι Μόργκαν, να υπονομεύσουν με επιτυχία τους Ισπανούς κατακτητές και τις αποικιακές τους εμπορικές δραστηριότητες.
Χρησιμοποιώντας αυτές τις συνεργασίες ως μοχλό πίεσης, οι Cimarrones κατάφεραν να διαπραγματευτούν με τους Ισπανούς και να κερδίσουν την ελευθερία τους. Μόλις το πέτυχαν, δεν ήταν πλέον «Cimarrones», που σημαίνει «άγριοι» ή «φυγάδες». Ήταν ελεύθεροι Μαύροι, ελεύθεροι «Κόνγκο». Οι αφηγήσεις για την προέλευση του ονόματος «Κόνγκο» υποδηλώνουν ότι αρχικά λειτουργούσε ως γενική ονομασία που οι Ισπανοί αποικιοκράτες χρησιμοποιούσαν για να αναφέρονται στους Αφρικανούς και τους απογόνους τους, και ότι ένας σημαντικός αριθμός σκλάβων αρχικά μπορεί να είχε μεταφερθεί από τα πρώην βασίλεια του Κονγκό της Κεντρικής και Δυτικής Αφρικής. Ενώ το «Κόνγκο» ήταν κάποτε ένας ρητός εθνοφυλετικός όρος, οι σύγχρονοι που συμμετέχουν στις εκδηλώσεις το χρησιμοποιούν για να σηματοδοτήσουν μια πολιτιστική παραδοσιακή παράσταση που εκτελείται από αφρο-αποικιακές κοινότητες, ως εορτασμός της ιστορίας και του πολιτισμού τους στον Παναμά».
Απόγονος Αφρικανών σκλάβων, ο Κάρλος Τσαβαρία, συνοψίζει την ιστορία: «Για εμάς, η παράδοση του Κόνγκο είναι μια κουλτούρα. Γεννήθηκε κατά την αποικιακή εποχή με την άφιξη των μαύρων σκλάβων από την Αφρική στον Παναμά, στην αμερικανική ήπειρο. Αυτοί είναι που δημιούργησαν μια αφήγηση που εξυμνούσε την ιστορία τους και το πνεύμα του της αυτοδιάθεσης, της αντίστασης στη σκλαβιά, του κοινοτισμού και της ελευθερίας. Αυτή ακολουθούμε και σήμερα».
Ο 11χρονος Χουάν Εσκίνα ποζάρει κατά τη διάρκεια της γιορτής των Κόνγος στο Πορτομπέλο του Παναμά, στις 2 Μαΐου 2026. EPA/BIENVENIDO VELASCO