Ποιοι πλήρωναν για να δολοφονούν πολίτες στο Σαράγεβο;

Το λεγόμενο “Σαφάρι ανθρώπων” στο Σαράγεβο βρίσκεται ξανά στην επικαιρότητα με νέες δικαστικές έρευνες στην Ιταλία και μαρτυρίες που επιστρέφουν έπειτα από τρεις δεκαετίες, τις οποίες παρουσιάζουν σε ένα εκτενές ρεπορτάζ οι The Times. Οι άνθρωποι που ζητούν δικαίωση είναι πολλοί και το ερώτημα ένα: Ποιοι ήταν αυτοί οι εύποροι Ευρωπαίοι που πλήρωναν εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ για να πυροβολούν πολίτες κατά την Πολιορκία του Σαράγεβο;

Για σχεδόν τέσσερα χρόνια, το Σαράγεβο έζησε μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί να χωρέσει στο ανθρώπινο μυαλό. Οι κάτοικοί του μάθαιναν να τρέχουν ζιγκ-ζαγκ στους δρόμους για να αποφύγουν τους ελεύθερους σκοπευτές, τα παιδιά έπαιζαν γνωρίζοντας ότι μια βόλτα στην αυλή μπορούσε να αποδειχθεί μοιραία και κάθε παράθυρο αποτελούσε έναν πιθανό στόχο. Η Πολιορκία του Σαράγεβο, που διήρκεσε 1.425 ημέρες, από τον Απρίλιο του 1992 έως τον Δεκέμβριο του 1995, θεωρείται η μεγαλύτερη πολιορκία ευρωπαϊκής πρωτεύουσας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σήμερα, 30 και πλέον χρόνια αργότερα, μια νέα σειρά ερευνών επαναφέρει στο προσκήνιο μία από τις πιο σοκαριστικές ιστορίες που γεννήθηκαν μέσα στον πόλεμο της Βοσνίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, καταγγελίες και δικαστικές έρευνες που βρίσκονται σε εξέλιξη, κάποιοι ξένοι ταξίδευαν στη Βοσνία για να σκοτώσουν ανθρώπους… για διασκέδαση. Η υπόθεση έχει γίνει γνωστή ως «Sarajevo Safari» ή «Human Safari».

Η πολιορκία που μετέτρεψε μια πόλη σε στόχο

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990 προκάλεσε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις στην Ευρώπη μετά το 1945. Όταν η Βοσνία-Ερζεγοβίνη ανακήρυξε την ανεξαρτησία της, οι σερβοβοσνιακές δυνάμεις περικύκλωσαν το Σαράγεβο, τοποθετώντας πυροβολικό και ελεύθερους σκοπευτές στους λόφους που περιβάλλουν την πόλη. 

Περισσότεροι από 13.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους κατά την πολιορκία, ανάμεσά τους περίπου 5.400 άμαχοι. Από αυτούς, περισσότεροι από 1.600 ήταν παιδιά, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί από τις οικογένειες των θυμάτων.

Οι εικόνες της περίφημης Sniper Alley, του κεντρικού δρόμου όπου οι κάτοικοι τον διέσχιζαν τρέχοντας για να αποφύγουν τις σφαίρες, έγιναν σύμβολο του πολέμου. Για τους ανθρώπους που έζησαν εκείνη την εποχή, όμως ήταν η καθημερινότητά τους.

Τα παιδιά που δεν πρόλαβαν να μεγαλώσουν

Στο σημερινό Σαράγεβο λειτουργεί ένα μουσείο αφιερωμένο στα παιδιά που σκοτώθηκαν κατά την πολιορκία. Κάθε παιδί έχει το δικό του συρτάρι, μέσα στο οποίο οι γονείς τοποθέτησαν ένα προσωπικό αντικείμενο, από ένα λούτρινο παιχνίδι και μια σχολική τσάντα, μέχρι ένα κασετόφωνο ή ένα ρούχο.

Η Aida Bičakčić, που ήταν παιδί κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, θυμάται ακόμη τους βομβαρδισμούς, τις διακοπές νερού και ρεύματος και τους εφιάλτες που τη συνόδευαν για χρόνια. Όπως λέει, η γενιά της έμαθε να επιβιώνει χωρίς ποτέ να επεξεργαστεί πραγματικά το τραύμα της.

Ο πρόεδρος της Ένωσης Γονέων των Δολοφονημένων Παιδιών του Σαράγεβο, Fikret Grabovica, έχασε τη 19χρονη κόρη του από όλμο. Για εκείνον δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι πολλά παιδιά αποτελούσαν συνειδητούς στόχους. Η λογική, όπως υποστηρίζει, ήταν να λυγίσει το ηθικό της πόλης σκοτώνοντας τους πιο ανυπεράσπιστους κατοίκους της.

Από τους μισθοφόρους στους τουρίστες

Μέχρι σήμερα είναι γνωστό ότι στις σερβοβοσνιακές δυνάμεις συμμετείχαν εθελοντές από διάφορες χώρες, κυρίως από τη Σερβία αλλά και από τη Ρωσία, την Ουκρανία, τη Ρουμανία και την Ελλάδα. Οι νέες καταγγελίες όμως περιγράφουν κάτι εντελώς διαφορετικό. Όχι ιδεολογικούς εθελοντές, ούτε επαγγελματίες μισθοφόρους, αλλά εύπορους πολίτες της Δυτικής Ευρώπης, κυρίως από την Ιταλία, οι οποίοι φέρονται να πλήρωναν τεράστια ποσά προκειμένου να περάσουν ένα Σαββατοκύριακο πυροβολώντας ανθρώπους από ασφαλείς θέσεις γύρω από το Σαράγεβο.

Η υπόθεση αναζωπυρώθηκε χάρη στο βιβλίο I Cecchini del Weekend (Οι Ελεύθεροι Σκοπευτές του Σαββατοκύριακου) του Ιταλού δημοσιογράφου Ezio Gavazzeni. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 έως και το τέλος της πολιορκίας λειτουργούσε ένα οργανωμένο δίκτυο που μετέφερε Ιταλούς -και πιθανόν άλλους Δυτικοευρωπαίους- στη Βοσνία, όπου πλήρωναν έως και εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ σε σημερινές αξίες για να πυροβολούν αμάχους.

Σύμφωνα με τον ίδιο, οι συμμετέχοντες χρησιμοποιούσαν κωδικές ονομασίες, αποκαλώντας τους εαυτούς τους τοξότες και τα θύματά τους ελάφια. Υποστηρίζει επίσης ότι ένας ιδιαίτερα γνωστός Ιταλός επιχειρηματίας ξόδεψε το αντίστοιχο περίπου 300.000 ευρώ για λίγες μόνο ώρες σκοποβολής. Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν έχουν αποδειχθεί δικαστικά, αποτέλεσαν όμως τη βάση για επίσημη αναφορά που κατατέθηκε στις ιταλικές εισαγγελικές αρχές και οδήγησε στην έναρξη ποινικής έρευνας.

Οι μαρτυρίες επιμένουν

Οι ιστορίες αυτές δεν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά σήμερα, ήδη από το 1995, ιταλικές και βοσνιακές εφημερίδες είχαν δημοσιεύσει σύντομες αναφορές για «τουρίστες-ελεύθερους σκοπευτές». Το 2022, το ντοκιμαντέρ Sarajevo Safari του Σλοβένου σκηνοθέτη Miran Zupanič επανέφερε το θέμα μέσα από την κατάθεση ενός πρώην στελέχους των γιουγκοσλαβικών μυστικών υπηρεσιών, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι είχε δει ξένους να μεταφέρονται σε θέσεις βολής γύρω από την πόλη.

Παράλληλα, πρώην αξιωματικοί των βοσνιακών υπηρεσιών πληροφοριών υποστηρίζουν ότι είχαν λάβει πληροφορίες ήδη από το 1993 για ξένους επισκέπτες που έφταναν για να πυροβολήσουν αμάχους και στη συνέχεια συμμετείχαν σε ιδιωτικά γλέντια πίσω από τις σερβικές γραμμές. Άλλοι μάρτυρες περιγράφουν πάρτι στα οποία οι συμμετέχοντες γιόρταζαν τις δολοφονίες, ενώ υπάρχουν καταγγελίες ακόμη και για σεξουαλικές επιθέσεις σε γυναίκες που εργάζονταν στους χώρους αυτούς.

Υπήρχε ακόμη και… τιμοκατάλογος

Από τις πιο ανατριχιαστικές καταγγελίες είναι εκείνη του Κροάτη δημοσιογράφου Domagoj Margetić, ο οποίος υποστηρίζει ότι είχε αποκτήσει πρόσβαση σε έναν υποτιθέμενο τιμοκατάλογο που όριζε πόσο κόστιζε η δολοφονία κάθε κατηγορίας ανθρώπου. Οι ηλικιωμένοι φέρονται να είχαν τη χαμηλότερη τιμή, ενώ οι εγκυμονούσες γυναίκες και τα παιδιά την υψηλότερη. Προσθέτει ακόμη ότι υπήρχαν άτυποι διαγωνισμοί μεταξύ των σκοπευτών για το ποιος θα σκοτώσει την ομορφότερη γυναίκα. Οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί παραμένουν ανεπιβεβαίωτοι από ανεξάρτητες δικαστικές αρχές, ωστόσο αποτελούν πλέον μέρος των φακέλων που εξετάζονται από τις εισαγγελικές έρευνες.

Παρά τη δημοσιότητα που έχει λάβει η υπόθεση, αρκετοί ιστορικοί, δημοσιογράφοι και πρώην αναλυτές του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου της Χάγης αντιμετωπίζουν με επιφυλάξεις την έκταση των καταγγελιών. Δεν αμφισβητούν απαραίτητα ότι υπήρξαν ξένοι που συμμετείχαν σε τέτοιες πράξεις, αμφισβητούν όμως ότι επρόκειτο για μια τόσο μαζική και άρτια οργανωμένη επιχείρηση με εκατοντάδες συμμετέχοντες. Πρώην αξιωματικοί των βοσνιακών υπηρεσιών εκτιμούν ότι τέτοια περιστατικά πιθανότατα συνέβησαν, αλλά σε πολύ μικρότερη κλίμακα από αυτή που περιγράφουν τα βιβλία. Άλλοι επισημαίνουν ότι αν είχαν συμμετάσχει 400 ή 500 άνθρωποι, θα υπήρχαν περισσότερες μαρτυρίες και περισσότερα αποδεικτικά στοιχεία.

Παράλληλα, πρώην στελέχη της CIA έχουν δηλώσει ότι δεν είχαν ποτέ πληροφορίες για οργανωμένα σαφάρι ελεύθερων σκοπευτών, ενώ δημοσιογράφοι που κάλυπταν τότε τον πόλεμο σημειώνουν ότι όποιος ήθελε να πολεμήσει στο πλευρό των Σερβοβόσνιων δεν χρειαζόταν να πληρώσει για να το κάνει. Με άλλα λόγια, ακόμη και όσοι θεωρούν πιθανό να υπήρξαν τέτοια περιστατικά, διαφωνούν έντονα για την έκτασή τους.

Οι έρευνες στην Ιταλία και την Αυστρία

Παρά τις αμφιβολίες, οι δικαστικές αρχές -ευτυχώς- δεν αντιμετωπίζουν πλέον την υπόθεση ως απλή φήμη. Στην Ιταλία έχουν ήδη εξεταστεί αρκετοί ύποπτοι για ανθρωποκτονίες εκ προμελέτης και ανάμεσά τους βρίσκονται ένας συνταξιούχος οδηγός φορτηγού, ένας επιχειρηματίας, ένας ευγενής από το Μιλάνο και ακόμη ένας άνδρας από την Τοσκάνη, οι οποίοι αρνούνται κάθε εμπλοκή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση του Lucio Cavanna, ο οποίος παραδέχθηκε δημόσια ότι είχε ταξιδέψει στη Βοσνία επειδή, όπως είπε, μισούσε τους μουσουλμάνους. Πρώην σύζυγός του κατέθεσε ότι της είχε εκμυστηρευτεί πως σκότωνε ανθρώπους κατά τη διάρκεια του πολέμου και βασανιζόταν από εφιάλτες. Ο ίδιος, όταν κλήθηκε από τους εισαγγελείς, ανακάλεσε τα λεγόμενά του, υποστηρίζοντας ότι τα είχε επινοήσει. Κατά την έρευνα στο σπίτι του εντοπίστηκαν ένας σιγαστήρας στρατιωτικού όπλου και φωτογραφία που φέρεται να τον δείχνει ένοπλο στη Βοσνία τη δεκαετία του 1990. Τα ευρήματα αυτά από μόνα τους δεν αποδεικνύουν συμμετοχή στις καταγγελλόμενες πράξεις, αποτελούν όμως μέρος της συνεχιζόμενης έρευνας. Παράλληλα, εισαγγελικές έρευνες βρίσκονται σε εξέλιξη και στην Αυστρία, ενώ οι δικαστικές αρχές αρκετών ευρωπαϊκών χωρών έχουν ήδη ανταλλάξει πληροφορίες μέσω της Eurojust.

Η αλήθεια που ίσως δεν αποδειχθεί ποτέ

Ακόμη κι αν οι εισαγγελικές έρευνες οδηγήσουν σε δίκες, το πέρασμα τριών δεκαετιών κάνει την αναζήτηση αποδείξεων εξαιρετικά δύσκολη. Πολλοί βασικοί μάρτυρες έχουν πεθάνει, αρκετοί από τους ανθρώπους που φέρονται να εμπλέκονται δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή και οι φυσικές αποδείξεις είναι ελάχιστες. Για τις οικογένειες των θυμάτων, όμως, το μεγαλύτερο ερώτημα παραμένει αναπάντητο. Όχι μόνο ποιος σκότωσε τους δικούς τους ανθρώπους, αλλά και γιατί.

Η ιστορία της μικρής Irina Čišić συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο αυτή την αγωνία. Ήταν μόλις ενός έτους όταν μια σφαίρα ελεύθερου σκοπευτή τη χτύπησε ενώ περπατούσε με τη μητέρα της. Οι γιατροί προσπάθησαν επί έξι ώρες να τη σώσουν, χωρίς αποτέλεσμα. Η σφαίρα που τη σκότωσε φυλάσσεται σήμερα στο μουσείο των παιδιών του Σαράγεβο, μαζί με τα ρούχα που φορούσε εκείνη την ημέρα. Οι γονείς της δεν θα μάθουν πιθανότατα ποτέ ποιος τράβηξε τη σκανδάλη ή αν το έκανε επειδή πίστευε σε μια πολεμική ιδεολογία. Ή επειδή κάποιος του είχε πουλήσει, αντί για ένα σαφάρι άγριων ζώων, το πιο αποκρουστικό κυνήγι που μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους.