EPA/CHRISTOPHE PETIT TESSON
Η Μαρζάν Σατραπί μπορεί να πέθανε σήμερα, αλλά κατάφερε με το έργο της να επαναπροσδιορίσει την ίδια την ιστορική μνήμη. Η αγέρωχη Ιρανή, με το αιχμηρό της πνεύμα και την ασυμβίβαστη προσωπικότητα, δεν θα ξεχαστεί ποτέ, για μια σειρά από λόγους που αγγίζουν την τέχνη, την πολιτική και την ίδια την ανθρώπινη φύση.
Γεννήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1969 στο Ραστ του Ιράν και μεγάλωσε στην Τεχεράνη μέσα σε μια εύπορη, προοδευτική οικογένεια με αριστερές πολιτικές πεποιθήσεις. Οι γονείς της ήταν υποστηρικτές των ελευθεριών και η ίδια η Σατραπί είναι δισέγγονη του Νασρεντίν Σαχ, ο οποίος ήταν Σάχης της Περσίας από το 1848 έως το 1896 (αν και η ίδια έχει τονίσει ότι οι βασιλείς της δυναστείας των Κατζάρ είχαν πάρα πολλούς απογόνους, οπότε αυτό δεν σήμαινε κάτι πρακτικό για την καθημερινότητά της). Η ίδια της η ζωή υπήρξε το ζωντανό παράδειγμα της αντίστασης.
Η Σατραπί έζησε τα πρώτα δέκα χρόνια της ζωής της κάτω από σχετικά ελεύθερες συνθήκες, οι οποίες ανατράπηκαν βίαια το 1979 με την Ισλαμική Επανάσταση και την πτώση του Σάχη. Η επιβολή του ισλαμικού ενδυματολογικού κώδικα (η μαντίλα) και ο περιορισμός των κοινωνικών ελευθεριών σημάδεψαν την παιδική της ηλικία. Η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά με το ξέσπασμα του οκταετούς πολέμου Ιράν-Ιράκ (1980-1988), κατά τον οποίο η Τεχεράνη βομβαρδιζόταν συστηματικά, εμπειρία που αποτύπωσε με συγκλονιστικό τρόπο στο έργο της.
Ανησυχώντας για την ασφάλεια και την ανεξάρτητη προσωπικότητα της 14χρονης, τότε, Μαρζάν, οι γονείς της πήραν τη δύσκολη απόφαση να τη στείλουν μόνη της στην Αυστρία το 1983. Εκεί φοίτησε στο Γαλλικό Λύκειο της Βιέννης. Η περίοδος αυτή υπήρξε βαθιά τραυματική και μοναχική, ήρθε αντιμέτωπη με την αποξένωση, τον ρατσισμό, την έλλειψη στέγης και σοβαρά προβλήματα υγείας, όπως μια βαριά πνευμονία που την ανάγκασε να ζήσει για ένα διάστημα στους δρόμους, γεγονότα που την οδήγησαν τελικά στην απόφαση να επιστρέψει στο Ιράν.
EPA/NACHO GALLEGO
Επιστρέφοντας στην Τεχεράνη, σπούδασε Οπτική Επικοινωνία στο Πανεπιστήμιο Azad, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην καλλιτεχνική της έκφραση και τους αυστηρούς περιορισμούς του καθεστώτος. Παντρεύτηκε σε νεαρή ηλικία τον Ρεζά, έναν συνάδελφό της φοιτητή, όμως ο γάμος τους κατέληξε σύντομα σε διαζύγιο. Το 1994, συνειδητοποιώντας ότι το ασφυκτικό πολιτικό κλίμα δεν της επέτρεπε να ζήσει ως ελεύθερη γυναίκα και καλλιτέχνης, εγκατέλειψε το Ιράν οριστικά και εγκαταστάθηκε στη Γαλλία.
Στο Παρίσι, η Σατραπί σπούδασε στο École supérieure des arts décoratifs στο Στρασβούργο. Η καθοριστική στροφή στην καριέρα της έγινε όταν εντάχθηκε στο Atelier des Vosges, ένα καλλιτεχνικό εργαστήρι που στέγαζε μερικούς από τους σημαντικότερους σύγχρονους δημιουργούς κόμικς, όπως ο David B.. Εκείνος ήταν που την ενθάρρυνε να αποτυπώσει την προσωπική της ιστορία σε μορφή κόμικ. Το Περσέπολις κυκλοφόρησε σε τέσσερις τόμους μεταξύ 2000 και 2003, έγινε παγκόσμιο εκδοτικό φαινόμενο, μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και καθιέρωσε τα graphic novels ως μια σοβαρή, ώριμη μορφή λογοτεχνίας που αποδομεί τα πολιτισμικά στερεότυπα.
Το 2007, σε συνεργασία με τον Βενσάν Παρονό, μετέφερε το Περσέπολις στον κινηματογράφο ως ταινία κινουμένων σχεδίων. Η ταινία κέρδισε το Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ των Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ Καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων, κάνοντας τη Σατραπί την πρώτη γυναίκα από το Ιράν που προτάθηκε ποτέ για το συγκεκριμένο βραβείο. Η σκηνοθετική της πορεία συνεχίστηκε με live-action ταινίες, όπως το Κοτόπουλο με δαμάσκηνα (2011), το The Voices (2014), το Radioactive (2019) που ήταν η βιογραφία της Μαρίας Κιουρί και οι πρόσφατες, Παριζιάνικες Ιστορίες (2024), επιβεβαιώνοντας το πολυδιάστατο ταλέντο της.
Η Σατραπί έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής της στο Παρίσι, έχοντας αποκτήσει τη γαλλική υπηκοότητα. Δεν επέστρεψε ποτέ ξανά στο Ιράν, καθώς η κριτική της στο καθεστώς καθιστούσε την επιστροφή της αδύνατη και επικίνδυνη. Μέσα από τη συνολική της πορεία, αλλά και μέσα από έργα όπως τα Κεντήματα (ένα βιβλίο αφιερωμένο στις συζητήσεις των Ιρανών γυναικών για τη ζωή, τον έρωτα και το σεξ), υπήρξε μια σπουδαία φωνή για τη γυναικεία χειραφέτηση, αποδεικνύοντας ότι το μολύβι και το πινέλο μπορούν να γίνουν τα πιο ισχυρά όπλα ενάντια στον αυταρχισμό.