Για ορισμένους ανθρώπους τα γενέθλια αποτελούν ημέρα χαράς και γιορτής. Για άλλους, όμως, η υπαρξιακή μελαγχολία που προκαλεί το πέρασμα του χρόνου γίνεται εντονότερη με κάθε χρονιά. Η δεύτερη κατηγορία ίσως έχει έναν επιπλέον λόγο να αισθάνεται έτσι, καθώς έρευνες έχουν καταγράψει αυξημένη θνησιμότητα την ημέρα των γενεθλίων ή κοντά σε αυτήν.
Ο θάνατος του Γιάννη Βαρβιτσιώτη, ανήμερα των 93ων γενεθλίων του, έφερε ξανά στο προσκήνιο το παράξενο στατιστικό «φαινόμενο των γενεθλίων». Ο πρώην υπουργός δεν αποτελεί, ωστόσο, τη μοναδική γνωστή ελληνική περίπτωση. Ο Κ. Π. Καβάφης γεννήθηκε στις 29 Απριλίου 1863 και πέθανε την ίδια ημερομηνία το 1933. Ο Βασίλης Τσιτσάνης γεννήθηκε στις 18 Ιανουαρίου 1915 και άφησε την τελευταία του πνοή στις 18 Ιανουαρίου 1984, ενώ ο Μανώλης Χιώτης γεννήθηκε στις 21 Μαρτίου 1921 και πέθανε στις 21 Μαρτίου 1970. Και στις τέσσερις περιπτώσεις, η ίδια ημερομηνία σημάδεψε την αρχή και το τέλος της ζωής τους.
Το φαινόμενο είναι διεθνώς γνωστό ως «birthday effect» και περιγράφει τη στατιστική παρατήρηση σύμφωνα με την οποία η πιθανότητα θανάτου φαίνεται να αυξάνεται την ημέρα των γενεθλίων ενός ανθρώπου, σε σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη μεμονωμένη ημέρα του έτους. Σε ελβετική μελέτη του 2012 διαπιστώθηκε ότι στους ανθρώπους ηλικίας άνω των 60 ετών καταγράφηκαν κατά 13,8% περισσότεροι θάνατοι ανήμερα των γενεθλίων τους σε σχέση με μια οποιαδήποτε άλλη ημέρα.
Παρόμοια αποτελέσματα έχουν προκύψει και από άλλες έρευνες. Μεγάλη μελέτη, η οποία εξέτασε τα αρχεία σχεδόν τριών εκατομμυρίων κατοίκων της Καλιφόρνιας που πέθαναν από το 1969 έως το 1990, έδειξε ότι η θνησιμότητα κορυφωνόταν κοντά στην ημερομηνία των γενεθλίων τους. Για τους άνδρες η κορύφωση καταγραφόταν την προηγούμενη εβδομάδα, ενώ για τις γυναίκες την εβδομάδα που ακολουθούσε.
Ακόμη μία έρευνα, στην οποία εξετάστηκαν τα στοιχεία περισσότερων από δύο εκατομμυρίων ανθρώπων, διαπίστωσε ότι η πιθανότητα θανάτου ανήμερα των γενεθλίων ήταν κατά 17% υψηλότερη από την αναμενόμενη.
Οι ακριβείς λόγοι πίσω από το φαινόμενο παραμένουν ασαφείς. Οι βασικές θεωρίες που έχουν διατυπωθεί χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες.
Για τους ανθρώπους ηλικίας κάτω των 40 ετών, τα δυστυχήματα συγκαταλέγονται στις συχνότερες αιτίες πρόωρου θανάτου. Καθώς αρκετοί καταναλώνουν υπερβολικές ποσότητες αλκοόλ στα γενέθλιά τους, μπορεί να αυξάνεται ο κίνδυνος τροχαίων δυστυχημάτων, οδήγησης υπό την επήρεια μέθης, δηλητηρίασης από αλκοόλ ή άλλων επικίνδυνων περιστατικών.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, έχει καταγραφεί ιδιαίτερα αυξημένη θνησιμότητα την ημέρα μετά τα 21α γενέθλια. Η αύξηση συνδέεται με τα περισσότερα δυστυχήματα που σημειώνονται όταν οι νέοι αποκτούν για πρώτη φορά το νόμιμο δικαίωμα να καταναλώνουν αλκοόλ.
Όταν ένας άνθρωπος γνωρίζει ότι πάσχει από ασθένεια τελικού σταδίου, ενδέχεται να αντιμετωπίζει τα γενέθλιά του ως ένα προσωπικό ορόσημο που θέλει να προλάβει. Η επιθυμία αυτή μπορεί να τον βοηθήσει να κρατηθεί στη ζωή μέχρι να φτάσει στη συγκεκριμένη ημερομηνία.
Ανάλογες τάσεις έχουν παρατηρηθεί και κατά τη διάρκεια σημαντικών θρησκευτικών εορτών. Έρευνες έχουν καταγράψει αύξηση των θανάτων από καρκίνο κοντά στα Χριστούγεννα, αλλά και ένα αντίστοιχο «φαινόμενο του Πάσχα» στις εβραϊκές κοινότητες. Την ίδια στιγμή, τα γενέθλια υπενθυμίζουν στους ανθρώπους ότι μεγαλώνουν και ότι η ζωή είναι πεπερασμένη. Για όσους βιώνουν πιο έντονα τέτοιους υπαρξιακούς προβληματισμούς, η ημέρα μπορεί να προκαλέσει αυξημένο άγχος, επιβαρύνοντας τον οργανισμό.
Το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί με βάση εσωτερικά βιολογικά ρολόγια, γνωστά ως κιρκάδιοι ρυθμοί, τα οποία ακολουθούν έναν κύκλο περίπου 24 ωρών. Παράλληλα, υπάρχει και ένας ευρύτερος ετήσιος βιολογικός ρυθμός.
Ορισμένοι επιστήμονες έχουν διατυπώσει την υπόθεση ότι το σώμα ενδέχεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς άγχους γύρω από την ημερομηνία γέννησης. Σε ευάλωτους ανθρώπους, οι συγκεκριμένες φυσιολογικές αντιδράσεις θα μπορούσαν να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση της υγείας τους.
Ο William Shakespeare και η Ingrid Bergman συγκαταλέγονται στις διάσημες προσωπικότητες που πέθαναν ανήμερα των γενεθλίων τους. Ωστόσο, οι κατάλογοι με ανθρώπους που φέρεται να γεννήθηκαν και να πέθαναν την ίδια ημερομηνία ενδέχεται να μην είναι πάντοτε απολύτως ακριβείς. Εξαιτίας ανθρώπινων λαθών, οι ημερομηνίες γέννησης και θανάτου στα επίσημα πιστοποιητικά μπορεί να έχουν καταχωριστεί λανθασμένα ή να έχουν αντιγραφεί η μία από την άλλη. Επιπλέον, όταν η ακριβής ημερομηνία ενός γεγονότος δεν είναι γνωστή, συχνά καταχωρίζεται συμβατικά η 1η ή η 15η ημέρα του μήνα. Η πρακτική αυτή μπορεί να αυξάνει τεχνητά τον αριθμό των ανθρώπων που εμφανίζονται να έχουν πεθάνει στα γενέθλιά τους.
Οι ειδικοί θεωρούν, πάντως, απίθανο τέτοιου είδους σφάλματα να είναι αρκετά ώστε να εξηγούν πλήρως τα αποτελέσματα των σχετικών ερευνών. Παρότι καμία από τις παραπάνω θεωρίες δεν έχει δώσει μια οριστική απάντηση, το «birthday effect» εξακολουθεί να απασχολεί τους επιστήμονες. Οι μελέτες καταγράφουν μια στατιστική συσχέτιση, χωρίς να αποδεικνύουν ότι τα ίδια τα γενέθλια προκαλούν την αύξηση της θνησιμότητας.
Από τον Γιάννη Βαρβιτσιώτη μέχρι τον Κ. Π. Καβάφη, τον Βασίλη Τσιτσάνη και τον Μανώλη Χιώτη, οι περιπτώσεις ανθρώπων που έφυγαν από τη ζωή την ημέρα που γεννήθηκαν εξακολουθούν να προκαλούν ενδιαφέρον, υπενθυμίζοντας πόσο απρόβλεπτα μπορεί να κλείσει ο κύκλος της ζωής.