Για περισσότερο από δύο δεκαετίες, ένα ζευγάρι επιβλητικών γρανιτένιων λιονταριών φρουρούσε την είσοδο ενός σκουριασμένου-κόκκινου κτηρίου, βαθιά μέσα στον Αρκτικό Κύκλο. Αυτό το σκηνικό δεν υφίσταται πλέον. Τον περασμένο μήνα, τα λιοντάρια εξαφανίστηκαν και η απουσία τους αποτυπώνει με τον πιο γλαφυρό τρόπο την ολοένα και πιο τεταμένη γεωπολιτική κατάσταση στην κορυφή του πλανήτη.
Τα λιοντάρια που χάθηκαν φρουρούσαν κάποτε έναν ερευνητικό σταθμό που λειτουργούσε η Κίνα στον οικισμό Ny-Ålesund, στο αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ — ένα σύμπλεγμα νησιών ανάμεσα στη νορβηγική ενδοχώρα και τον Βόρειο Πόλο. Τον Μάιο, αφαιρέθηκαν από τη νορβηγική κρατική εταιρεία που διαχειρίζεται τον οικισμό, ενώ τον Ιούνιο κατέβηκε και η πινακίδα που έγραφε «Σταθμός Κίτρινου Ποταμού».
Η κίνηση αυτή της Νορβηγίας ερμηνεύεται από αρκετούς ειδικούς ως μια προσπάθεια ενίσχυσης της κυριαρχίας της σε αυτό το κομμάτι της Αρκτικής, εν μέσω ραγδαίων γεωπολιτικών μεταβολών και ανατροπών που φέρνει η κλιματική αλλαγή.
Η Γροιλανδία μπορεί να μονοπωλεί το ενδιαφέρον για την Αρκτική, ειδικά τώρα που ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διεκδικεί εκ νέου την προσάρτησή της στις Ηνωμένες Πολιτείες, επικαλούμενος την ανάγκη αντιμετώπισης της αυξανόμενης επιρροής Πεκίνου και Μόσχας. Ωστόσο, μια άλλη, εξίσου εκρηκτική αντιπαράθεση εκτυλίσσεται στο Σβάλμπαρντ — όπου η Κίνα και η Ρωσία διατηρούν ήδη ισχυρή παρουσία.
Και ορισμένοι φοβούνται ότι η διεθνής κοινότητα δεν δίνει την πρέπουσα προσοχή σε αυτή την εξέλιξη.
Το Σβάλμπαρντ αποτελεί ένα μοναδικό νησιωτικό σύμπλεγμα. Αριθμεί μόλις περίπου 3.000 κατοίκους, δεν έχει αυτόχθονα πληθυσμό και οι γυναίκες δεν μπορούν να γεννήσουν εκεί. Φιλοξενεί τον βορειότερο μόνιμα κατοικημένο οικισμό του πλανήτη, το Λονγκίρμπιεν, και είναι ταυτόχρονα το σημείο με την ταχύτερη υπερθέρμανση στη Γη — θερμαίνεται περίπου έξι έως επτά φορές γρηγορότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Μια συνθήκη που υπογράφηκε πριν από πάνω από έναν αιώνα παραχωρεί στη Νορβηγία την πλήρη κυριαρχία, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπει σε υπηκόους σχεδόν 50 υπογραφόντων κρατών —μεταξύ των οποίων η Κίνα και η Ρωσία— να ζουν και να εργάζονται στο Σβάλμπαρντ χωρίς βίζα.
Τις τελευταίες δεκαετίες, το αρχιπέλαγος έχει αναδειχθεί σε κορυφαίο παγκόσμιο κέντρο αρκτικής έρευνας και σε έναν σπάνιο τόπο διεθνούς συνεργασίας. Όπως περιγράφει χαρακτηριστικά η Χέντα Άντερσεν, παγετολόγος που εργάζεται στον Ερευνητικό Σταθμό Ny-Ålesund, «Άνθρωποι από κάθε γωνιά του πλανήτη, με τεράστιες πολιτισμικές διαφορές, έρχονται εδώ για να συνεργαστούν».
Ωστόσο, η αρμονία αυτή υπονομεύεται σταδιακά, καθώς η ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Σβάλμπαρντ συγκρούεται με το κλίμα βαθιάς διεθνούς διάσπασης και την ασφυκτική αναζήτηση επιρροής στην ταχέως θερμαινόμενη Αρκτική.
Ο ερευνητικός οικισμός Ny-Ålesund στο Σβάλμπαρντ )Julian Quinones / CNN)
Όπως επισημαίνει ο Ότο Σβένσεν, συνεργάτης ερευνητής στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών, «βλέπουμε το ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο να εισχωρεί στην περιοχή με τρόπο που δεν είχε συμβεί ποτέ στο παρελθόν».
Η γεωγραφική θέση του Σβάλμπαρντ είναι ο κύριος λόγος της ελκυστικότητάς του. Ο ωκεανός του φιλοξενεί πλούσια αλιευτικά πεδία και πολύτιμα ορυκτά στον βυθό. Βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο για τον έλεγχο και τη λήψη δεδομένων από τους δορυφόρους πολικής τροχιάς, που χρησιμοποιούνται τόσο για επιστημονικούς σκοπούς, όσο και για μετεωρολογικές προβλέψεις και αμυντικές επιχειρήσεις.
Επιπλέον, το αρχιπέλαγος βρίσκεται πολύ κοντά στη ρωσική χερσόνησο Κόλα — μία από τις πλέον στρατηγικές στρατιωτικές περιοχές της Ρωσίας, όπου είναι εγκατεστημένο μεγάλο μέρος του θαλάσσιου πυρηνικού της οπλοστασίου.
EPA/EMANUELE VALERI
Η πρόσβαση στο Σβάλμπαρντ είναι εύκολη. Τακτικές πτήσεις από τη νορβηγική ενδοχώρα μεταφέρουν επισκέπτες στην Άπω Αρκτική μέσα σε λίγες ώρες. Δεκάδες χώρες — όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιταλία, η Ιαπωνία, η Πολωνία, η Ρωσία και η Κίνα — διατηρούν ερευνητικούς σταθμούς στο αρχιπέλαγος. Αυτοί οι σταθμοί αποτελούν μια πύλη προς την αρκτική επιρροή, λειτουργώντας «σχεδόν σαν ένα γεωπολιτικό νόμισμα», σύμφωνα με τη Σεραφίμα Αντρέεβα, συνεργάτιδα ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Αρκτικής.
Για πολλές δεκαετίες, το ανεπίσημο σύνθημα στην περιοχή ήταν «Ψηλός Βορράς, χαμηλή ένταση», όπως θυμάται ο Έιβιντ Βαντ Πέτερσον, υφυπουργός στο Νορβηγικό Υπουργείο Εξωτερικών. Ωστόσο, όπως τονίζει, «αυτό δεν αποτελεί πλέον ακριβή περιγραφή της πραγματικότητας».
Η ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία το 2022 έπληξε καίρια την ιδέα ότι η Αρκτική βρίσκεται εκτός γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων και ανέδειξε την αντίφαση της ρωσικής παρουσίας σε έδαφος που ανήκει σε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ.
Το Μπάρεντσμπουργκ, ένας θύλακας εξόρυξης και έρευνας στο Σβάλμπαρντ, κατοικείται σχεδόν αποκλειστικά από Ρώσους και δεσπόζει πάνω του μια τεράστια προτομή του Βλαντίμιρ Λένιν.
Οι ρωσικές ενέργειες στο Σβάλμπαρντ έχουν επιδεινώσει ακόμη περισσότερο το κλίμα. Το 2023, η Ρωσία πραγματοποίησε μια στρατιωτικού τύπου παρέλαση στο Μπάρεντσμπουργκ, με φορτηγά και χιονοκίνητα που έφεραν ρωσικές σημαίες και ένα ελικόπτερο που πετούσε σε πολύ χαμηλό ύψος — γεγονός για το οποίο η νορβηγική αεροπορική αρχή επέβαλε πρόστιμο στη Ρωσία.
Πέρυσι, ο Ρώσος βουλευτής Σεργκέι Μιρόνοφ πρότεινε ακόμη και το Σβάλμπαρντ να μετονομαστεί σε «Νήσους Πομόρ», παραπέμποντας σε μια ομάδα Ρώσων κυνηγών και παγιδευτών που ζούσαν στο αρχιπέλαγος πριν από αιώνες.
Παράλληλα, η Ρωσία χρησιμοποιεί επιχειρήματα παρόμοια με αυτά που επικαλείται για την Ουκρανία, υποστηρίζοντας ότι οφείλει να προστατεύσει τους Ρωσόφωνους κατοίκους του Σβάλμπαρντ, σύμφωνα με τον Ότο Σβένσεν. Ταυτόχρονα, κατηγορεί συστηματικά τη Νορβηγία ότι επιχειρεί να στρατικοποιήσει τα νησιά.
Ο Νικολάι Κορτσούνοφ, πρεσβευτής της Ρωσίας στη Νορβηγία, δήλωσε ότι η Νορβηγία «θολώνει τα όρια» της Συνθήκης του Σβάλμπαρντ, η οποία ορίζει ότι τα νησιά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για «πολεμικούς σκοπούς». Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι η Ρωσία δεν έχει αμφισβητήσει ποτέ την ίδια τη νορβηγική κυριαρχία, αλλά επιδιώκει να «διασαφηνίσει» τον τρόπο με τον οποίο ασκείται.
Ο υφυπουργός Πέτερσον απέρριψε κατηγορηματικά τις κατηγορίες περί στρατικοποίησης, τονίζοντας στο CNN ότι η Συνθήκη του Σβάλμπαρντ απαγορεύει μεν την εγκατάσταση βάσης του ΝΑΤΟ ή τη στρατιωτική χρήση των νησιών, αλλά αυτό «είναι κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο και εντελώς διαφορετικό από το να χαρακτηριστεί η περιοχή ως αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη». Και πρόσθεσε κατηγορηματικά: «Το Σβάλμπαρντ είναι μέρος της Νορβηγίας, το Σβάλμπαρντ είναι μέρος του ΝΑΤΟ, το Σβάλμπαρντ είναι μέρος των νορβηγικών αμυντικών σχεδίων».
Λίγοι αναλυτές πιστεύουν ότι η Ρωσία σχεδιάζει άμεση στρατιωτική κίνηση. Όπως επισημαίνει ο Άντρεας Έστχαγκεν, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Φρίντγιοφ Νάνσεν του Όσλο, η Μόσχα έχει ήδη σχεδόν όλα όσα επιθυμεί στο Σβάλμπαρντ και παράλληλα είναι βαθιά δεσμευμένη στην Ουκρανία.
Αντίθετα, η Ρωσία φαίνεται να χρησιμοποιεί το Σβάλμπαρντ ως πεδίο επίδειξης ότι «δεν πρόκειται να υποχωρήσει ούτε στη Νορβηγία, ούτε στο ΝΑΤΟ γενικότερα».
Ωστόσο, οι ανησυχίες δεν προέρχονται μόνο από τη ρωσική δράση. Στο προσκήνιο βρίσκεται και η Κίνα.
Σε αντίθεση με τη Ρωσία, η Κίνα δεν αποτελεί κλασική αρκτική δύναμη, αλλά τρέφει μεγάλες φιλοδοξίες. Στην εισήγησή της για την αρκτική στρατηγική το 2018, αυτοαποκαλέστηκε «σχεδόν αρκτικό κράτος» και αναφέρθηκε πολλές φορές στο Σβάλμπαρντ. Έχει μάλιστα εξαγγείλει σχέδια για έναν «πολικό δρόμο του μεταξιού» — έναν διάδρομο υποδομών και ναυσιπλοΐας στην κορυφή της υδρογείου.
Το 2024, κατά τον εορτασμό της 20ής επετείου του ερευνητικού της σταθμού στο Ny-Ålesund, μια κινεζική ταξιδιωτική εταιρεία μετέφερε περισσότερους από 100 τουρίστες στο Σβάλμπαρντ. Κάποιοι από αυτούς κρατούσαν κινεζικές σημαίες, ενώ ένας εξ αυτών φορούσε στολή παραλλαγής που έφερε αυτό που έμοιαζε με κινεζικό στρατιωτικό έμβλημα.
Το περιστατικό προκάλεσε έντονη ανησυχία στη Νορβηγία, όπου οι φόβοι για τις κινεζικές προθέσεις στο Σβάλμπαρντ έχουν αυξηθεί. Όπως σημείωσε ο Έστχαγκεν, «υπήρξαν σαφείς προειδοποιήσεις τόσο από την αστυνομία ασφαλείας όσο και από τις στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών σχετικά με τις κινεζικές προθέσεις».
Από την πλευρά της, η κινεζική πρεσβεία στη Νορβηγία διαβεβαίωσε ότι η χώρα της συμμετέχει σε αρκτικά ζητήματα «σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο» και ότι ο στόχος της είναι «η διαφύλαξη των κοινών συμφερόντων όλων των χωρών».
EPA/OLE BERG-RUSTEN NORWAY OUT
Σε αυτό το εκρηκτικό τοπίο προστίθεται και ένας ακόμα καταλυτικός παράγοντας: η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή.
Το καλοκαίρι του 2024, το Σβάλμπαρντ κατέρριψε όλα τα προηγούμενα ρεκόρ τήξης πάγου, χάνοντας πάνω από 60 γιγάτονους πάγου — περίπου το 1% του συνόλου του — ενώ οι θερμοκρασίες σκαρφάλωσαν κατά 13 βαθμούς Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο. Τα τέσσερα από τα τελευταία πέντε χρόνια έχουν σημειώσει νέα ιστορικά ρεκόρ απώλειας πάγου.
Όπως τονίζει ο Έστχαγκεν, «η κλιματική αλλαγή είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο κινητήριος μοχλός πίσω από το αυξημένο ενδιαφέρον για την Αρκτική». Κυριαρχεί η αντίληψη ότι το λιώσιμο των πάγων θα ανοίξει νέες οικονομικές και στρατηγικές ευκαιρίες.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πιο περίπλοκη. Εδώ και δεκαετίες, πολλοί προεξοφλούν μια νέα εποχή ναυσιπλοΐας στον Αρκτικό Ωκεανό και μια έκρηξη εξόρυξης πετρελαίου, φυσικού αερίου και ορυκτών κάτω από τα παγωμένα νερά — αλλά τίποτε από αυτά δεν έχει υλοποιηθεί ακόμη. Η περιοχή παραμένει σκληρή και αφιλόξενη.
Όπως υποστηρίζει ο Torbjørn Pedersen, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Nord, το αν το λιώσιμο των πάγων θα ανοίξει τελικά την περιοχή «δεν έχει καμία σημασία». Αυτό που μετράει είναι ο «φόβος μήπως χάσουν την ευκαιρία» — το κίνητρο που σπρώχνει πολλές χώρες να είναι παρούσες στην Αρκτική και να διεκδικούν πολιτική επιρροή.
Σε αυτό το κλίμα, η Νορβηγία φαίνεται να σφίγγει τον κλοιό γύρω από το Σβάλμπαρντ.
Το 2022, η κυβέρνηση άλλαξε τους εκλογικούς κανόνες στο Λονγκίρμπιεν, απαγορεύοντας σε μη Νορβηγούς να ψηφίζουν, εκτός αν είχαν διαμείνει στη νορβηγική ενδοχώρα για τουλάχιστον τρία χρόνια. «Αυτή ήταν μια αναγκαία διευκρίνιση· το Σβάλμπαρντ δεν είναι διεθνής ζώνη», τόνισε ο υφυπουργός Πέτερσον.
Παράλληλα, η Νορβηγία έχει καταστήσει σαφή την πρόθεσή της να εξορύξει μια τεράστια έκταση του αρκτικού βυθού γύρω από το Σβάλμπαρντ για την άντληση κρίσιμων ορυκτών. Το σχέδιο αυτό έχει προκαλέσει την έντονη αντίδραση της Ρωσίας, η οποία σε ανακοίνωσή της το 2023 υπενθύμισε στη νορβηγική πλευρά ότι «δεν ασκεί ανεπιφύλακτη κυριαρχία» πάνω στο Σβάλμπαρντ.
Σε αυτό το τεταμένο κλίμα εντάσσεται και η αφαίρεση των κινεζικών λιονταριών — μαζί με την απομάκρυνση εθνικών συμβόλων από κτήρια άλλων χωρών στο Ny-Ålesund. Όπως διευκρίνισε ο Πέτερσον, «δεν υπάρχει κινεζικός ερευνητικός σταθμός στο Σβάλμπαρντ. Υπάρχει ένας νορβηγικός ερευνητικός σταθμός με Κινέζους ενοίκους. Και αυτή είναι μια ουσιώδης διάκριση».
Προς το παρόν, η Νορβηγία δηλώνει βέβαιη ότι θα μπορέσει να «διατηρήσει ένα ορισμένο επίπεδο σταθερότητας στην περιοχή», σύμφωνα με τον Πέτερσον.
Ωστόσο, ο κόσμος αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς. Όσο ο Τραμπ επαναλαμβάνει τους ισχυρισμούς του ότι οι ΗΠΑ πρέπει να προσαρτήσουν τη Γροιλανδία, η συμμαχία του ΝΑΤΟ δέχεται αυξανόμενες πιέσεις και οι διάφορες χώρες επιδιώκουν ολοένα και περισσότερο να αναδειχθούν σε ισχυρούς αρκτικούς παίκτες σε μια ταχέως μεταβαλλόμενη περιοχή — το μέλλον καθίσταται όλο και πιο αβέβαιο.
Όπως συνοψίζει ο Έστχαγκεν, οι χώρες μπορεί να αρχίσουν να πιστεύουν ότι «αυτό που μετράει τώρα είναι η δύναμη και η ικανότητά σου να την επιβάλλεις, και όχι απαραίτητα οι κανόνες και οι νόμοι που θεσπίσαμε τον περασμένο αιώνα».
Πηγή: CNN