Όπως σημείωσε και ο καλλιτεχνικός διευθυντής Ορέστης Ανδρεαδάκης, το φεστιβάλ υπήρξε ένας χώρος συμφιλίωσης και μνήμης. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό του αποτύπωμα. Ότι δεν προσφέρει απλώς θέαση, αλλά έναν τρόπο να κοιτάμε τον κόσμο λίγο πιο προσεκτικά. Και αυτή η ματιά είναι που μένει, πολύ μετά την τελευταία προβολή.
Μπορεί άραγε ένα σύστημα να ανατραπεί εκ των έσω ή είναι καταδικασμένο να αναπαράγει τους ίδιους του τους όρους; Στο κέντρο αυτού του ερωτήματος στέκεται ο Φέργκι Τσέιμπερς, μια φιγούρα που μοιάζει να ενσαρκώνει την ίδια την αντίφαση. Γόνος μιας από τις ισχυρότερες οικογένειες της Αμερικής και ταυτόχρονα δηλωμένος εχθρός του κόσμου που τον γέννησε. Στην αγροτική Μασαχουσέτη στήνει μια ιδιότυπη «επαναστατική» κοινότητα, επιχειρώντας να πλήξει τον καπιταλισμό από μέσα, χρησιμοποιώντας τα ίδια του τα εργαλεία. Το πορτρέτο που προκύπτει μέσα από μια σκηνοθεσία που ξέρει πως να σκάψει βαθιά είναι γοητευτικό και ταυτόχρονα ανησυχητικό. Ένας άνθρωπος που μοιάζει να κινείται διαρκώς ανάμεσα στην σχεδόν ψυχιατρική ανάγκη για ρήξη και την αγωνία αλλά και αδυναμία να ξεφύγει από το ίδιο του το προνόμιο προκαλεί σταθερά ερωτήματα που δεν ξέρουμε αν και πως γίνεται να απαντηθούν.
Λίγο πριν ξημερώσει η αυγή της 27ης Μαΐου 2023, ο δεκαεξάχρονος Κρις φεύγει κρυφά από το σπίτι του και παίρνει το λεωφορείο για τη Βαρσοβία. Μια κάμερα κλειστού κυκλώματος τον απαθανατίζει να στέκεται για είκοσι συνεχόμενα λεπτά σε μια κεντρική γέφυρα της πόλης, ατενίζοντας σιωπηλά το νερό. Όταν η κάμερα επιστρέφει στο ίδιο σημείο λίγες στιγμές αργότερα, ο Κρις είναι πλέον άφαντος. Ο Ντάνιελ, ο πατέρας του Κρις, τον αναζητεί έκτοτε κατά μήκος του ποταμού Βιστούλα, αυτοσχεδιάζοντας ασταμάτητα σε μεθόδους και μέσα έρευνας. Η ταινία που έφυγε δικαίως με τον Χρυσό Αλέξανδρο και θα βρει ανοιχτή την πόρτα των επόμενων όσκαρ, αποφεύγει τη δραματοποίηση και επιλέγει μια σχεδόν τελετουργική παρατήρηση του πένθους. Ο χρόνος απλώνεται, οι κινήσεις επαναλαμβάνονται, και ο Ντάνιελ μετατρέπεται σε μια σύγχρονη τραγική φιγούρα που επιμένει να ψάχνει εκεί όπου ίσως δεν υπάρχει τίποτα να βρεθεί. Ένα οδοιπορικό για το ανέφικτο της λύτρωσης.
Κάπου στο περιθώριο της μεγάλης αφήγησης του ελληνικού σινεμά, υπάρχουν πρόσωπα που πέρασαν από την οθόνη χωρίς ποτέ να την κατακτήσουν. Ο Κώστας Στεφανάκης είναι ένας από αυτούς. Από ένα χωριό της Κρήτης μέχρι τα κινηματογραφικά σετ κάθε είδους του Φίνου, του Αγγελόπουλου, του Γκουσγκούνη, της βιντεοπαραγωγής, της τηλεόρασης, ακολούθησε μια πορεία γεμάτη μικρούς ρόλους και μεγάλες προσδοκίες. Η ταινία λειτουργεί σαν μια άτυπη ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου μέσα από τη ματιά ενός «δευτεραγωνιστή». Και ίσως εκεί βρίσκεται η δύναμή της. Στο ότι φωτίζει όλα όσα συνήθως μένουν εκτός κάδρου.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, η Φινλανδία βρέθηκε αντιμέτωπη με μια βαθιά οικονομική κρίση. Και κάπου εκεί, μέσα στην καθημερινή ασφυξία, εμφανίστηκε μια απρόσμενη διέξοδος. Μια σαπουνόπερα. Η ταινία παρακολουθεί με ευφάνταστο τρόπο το φαινόμενο της μαζικής ταύτισης με την «Τόλμη και Γοητεία»- αλλά και την έλευση των Αμερικανών ινδαλμάτων τους στη χώρα για περιοδεία που προκάλεσε έναν άνευ προηγουμένου παροξυσμό – όχι με ειρωνεία αλλά με κατανόηση, βουτώντας σε εφηβικά αρχεία που κάποια έσωσαν χωρίς δεύτερη σκέψη μέχρι και σήμερα. Πίσω από τον φανατισμό και την υπερβολή, διακρίνεται η ανάγκη για διαφυγή και για μια αφήγηση που προσφέρει παρηγοριά όταν η πραγματικότητα στενεύει. Ένα απολαυστικό σχόλιο για τη ικανότητα της εικόνας να γεφυρώνει το υποτιθέμενο χάσμα ανάμεσα στην πραγματικότητα και την επιθυμία.
Η Αθήνα εδώ δεν είναι σκηνικό, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μέσα από τις διαδρομές τριών οδηγών ταξί. Ο Κωνσταντίνος, ο Σάνι – Νιγηριανός ηθοποιός και οικογενειάρχης και ο Γιώργος κινούνται στην πόλη σαν σιωπηλοί αφηγητές, κουβαλώντας ο καθένας τη δική του ιστορία. Η ταινία δεν βιάζεται, παρατηρεί και ακούει. Και αποφεύγει τις βαθυστόχαστες εξηγήσεις. Αφήνει τον χρόνο να αποτυπωθεί πάνω στα πρόσωπα και χαιδεύει τις κινήσεις. Ανάμεσα σε διαδρομές, τραγούδια και παύσεις, αναδύεται ένα πορτρέτο μιας πόλης που επιμένει ασθμένοντας να υπάρχει, ισορροπώντας ανάμεσα στη φθορά και την δίψα.
Σε έναν πόλεμο που μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ, δύο φωνές προσπαθούν να συναντηθούν μέσα από την απόσταση. Ο Αμντ καταγράφει τη Συρία εκ των έσω, με την κάμερα να λειτουργεί ως μοναδική του άμυνα απέναντι στην καταστροφή. Η Τζανάι, από το Λονδίνο, μεταφράζει το υλικό του σε αφήγηση, σε είδηση, σε κάτι που μπορεί να φτάσει στον υπόλοιπο κόσμο. Ανάμεσα σε αρχεία, μηνύματα και σιωπές, γεννιέται κάτι πιο εύθραυστο από την ίδια την πληροφορία. Μια αληθινή σχέση. Το ντοκιμαντέρ δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία αγάπης εξ αποστάσεως, καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο η δημοσιογραφία γίνεται προσωπική υπόθεση, ένα πεδίο όπου η αλήθεια διασταυρώνεται με την ανάγκη να μοιραστείς.
Μια προσπάθεια να τιθασεύσεις το πιο άτακτο πράγμα που γνωρίζουμε, τη μνήμη του κινηματογράφου. Και μια ακόμη πιο μεγάλη να της δοθεί σχήμα, ρυθμός και μια αίσθηση συνέχειας. Κάπου ανάμεσα στην επιστήμη της τεκμηρίωσης και την εμμονή του σινεφίλ, το filmography.gr ήρθε για να καλύψει ένα κενό που υπήρχε. Θεωρητικά μοιάζει με μία βάση δεδομένων. Είναι περισσότερο όμως ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μέσα από τις ταινίες, τους δημιουργούς και τις διαδρομές τους. Από τα ξεχασμένα φιλμ μέχρι τις πρόσφατες παραγωγές, η πλατφόρμα θα επιχειρήσει να χαρτογραφήσει όλα αυτά που γυρίστηκαν και έχουν σημασία. Πίσω από την επιφάνεια της πληροφορίας κρύβεται μια τριετής διαδικασία επίμονης έρευνας, διασταύρωσης και κυρίως συνεργασίας μεταξύ ανθρώπων από διαφορετικά πεδία.
Στην πρώτη του φάση, η πλατφόρμα συγκεντρώνει περισσότερες από 2.000 ελληνικές ταινίες, ενώ συνοδεύεται από περίπου 11.000 τεκμήρια, φωτογραφίες, αφίσες, τρέιλερ, δημοσιεύματα. Ανάμεσα τους και , ένα απολαυστικό παράλληλο έργο που ενσωματώνεται στην πλατφόρμα Filmography, μια σειρά από συνεντεύξεις- πορτραίτα με ανθρώπους που άφησαν το στίγμα τους στο ελληνικό σινεμά.
Στο πλαίσιο του 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, η διάσημη σταρ ήρθε ως μιας δημιουργός που δοκιμάζει για πρώτη φορά να σταθεί πίσω από την κάμερα. Στο In–I in Motion η ίδια μιλά για το σκοτάδι, για το υποσυνείδητο, για εκείνες τις περιοχές που η υποκριτική αγγίζει αλλά το ντοκιμαντέρ αναγκάζεται να κατοικήσει. Και εκεί βρίσκεται η ουσία, όχι στην τεχνική μετάβαση από τη μία ιδιότητα στην άλλη, αλλά στην ανάγκη να παραμείνεις ειλικρινής όταν δεν υπάρχει ρόλος να σε προστατεύει. Στη ανοιχτή συζήτηση που πραγματοποιήθηκε με τίτλο «Μπροστά και πίσω από την κάμερ» και συντόνισε ο Επικεφαλής Προγράμματος του Φεστιβάλ Γιώργος Κρασσακόπουλος, η Μπινός επέστρεψε ξανά και ξανά στην έννοια του φόβου. Όχι ως εμπόδιο, αλλά ως πρώτη ύλη. Μίλησε για την αβεβαιότητα, για την έκθεση, για εκείνη την παράξενη ανάγκη να μοιραστείς κάτι που δεν έχει ακόμη μορφή. Και μας μάγεψε. Όπως και ήταν αναμενόμενο!
Υπάρχουν εικόνες που επιστρέφουν, ζητώντας μια θέση στο παρόν. Στην ανοιχτή συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, οι φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής λειτούργησαν όχι ως αρχειακό υλικό, αλλά ως ζωντανά τεκμήρια μιας ιστορίας που εξακολουθεί να μας αφορά. Ο ιστορικός Δημήτρης Σωτηρόπουλος ανέδειξε τη σημασία της τεκμηρίωσης απέναντι στη ρευστότητα της μνήμης, επιμένοντας πως η ιστορική αλήθεια δεν είναι αυτονόητη, αλλά αποτέλεσμα διαρκούς έρευνας και επανεξέτασης. Οι 200 εκτελεσθέντες της 1ης Μαΐου 1944 δεν παρουσιάστηκαν απλώς ως αριθμός, αλλά ως πρόσωπα με συγκεκριμένες διαδρομές, ενταγμένα σε ένα βίαιο ιστορικό πλαίσιο. Τη συζήτηση συντόνισε ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, και ήταν πραγματικά ενδιαφέρουσα από κάθε άποψη.
Μέσα σε μια απρόβλεπτη ευχάριστη συγκυρία η ταινία που θα έκλεινε το Φεστιβάλ έμελε να είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ανατροπές στην 98η τελετή απονομής των βραβείων της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου των όσκαρ, λίγες ώρες αργότερα. Ο Κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν, σε σκηνοθεσία του Ντέιβιντ Μπορενστάιν νίκησε το μεγάλο φαβορί The Perfect Neighbor του Netflix στη κατηγορία του καλύτερου ντοκιμαντέρ και πρόσφερε μια από τις λίγες στιγμές ουσιαστικού πολιτικού λόγου της βραδιάς, μέσα από τις ευχαριστήριες ομιλίες του σκηνοθέτη και της ομάδας του. Ο Ντέιβιντ Μπορενστάιν, που βρισκόταν στο Λος Άντζελες για την τελετή των Όσκαρ, έστειλε βιντεοσκοπημένο μήνυμα στο κοινό της Θεσσαλονίκης όπου μεταξύ άλλων είπε: «Ξεκινήσαμε αυτό το πρότζεκτ πριν από περισσότερα από τρία χρόνια, ακριβώς όταν έγινε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, που συνεχίζεται μέχρι σήμερα με ολοένα πιο βίαιο τρόπο. Όταν όμως ξεκινήσαμε, δεν είχαμε ιδέα αν θα καταφέρναμε ποτέ να την ολοκληρώσουμε. Υπήρξαν αμέτρητες στιγμές κατά τη δημιουργία της όπου ήμασταν βέβαιοι ότι το εγχείρημα θα κατέρρεε. Ακόμη και στο τέλος, όταν ολοκληρώσαμε το τελικό μοντάζ της ταινίας, οι περισσότεροι από εμάς πιστεύαμε πως δεν υπήρχε τρόπος να κυκλοφορήσει, γιατί φαινόταν αδύνατο να βγάλουμε τον Πάσα, τον βασικό μας χαρακτήρα και συν-σκηνοθέτη, έξω από τη Ρωσία. Γι’ αυτό και το να φτάσουμε σήμερα σε αυτό το σημείο, να γνωρίζουμε ότι βρίσκεστε όλοι εκεί σε μια αίθουσα και παρακολουθείτε την ταινία, είναι κάτι πραγματικά συγκινητικό για εμάς»
Η ταινία ακολουθεί τον Πάβελ Πάσα, έναν δάσκαλο σε μικρή ρωσική πόλη, αγαπητό για το χιούμορ και την αντισυμβατική του στάση. Στηρίζει τους μαθητές του και προωθεί δημοκρατικές αξίες, προσφέροντας το γραφείο του ως ασφαλές καταφύγιο. Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, αναλαμβάνει έναν επικίνδυνο ρόλο: να αποκαλύψει τη στρατιωτικοποίηση που εισβάλλει στα σχολεία. Παρά τα προσωπικά του τραύματα, παραμένει κοντά στα παιδιά, όμως η νέα πατριωτική πολιτική τον φέρνει αντιμέτωπο με την υποχρέωση να οργανώνει προπαγανδιστικές δράσεις. Ανήμπορος αλλά αποφασισμένος, αρχίζει να καταγράφει κρυφά την καθημερινότητα του σχολείου. Μέσα από το υλικό του αποκαλύπτονται προπαγάνδα, καταπιεστικοί νόμοι και η σταδιακή στρατολόγηση μαθητών. Παράλληλα, εντείνονται οι πιέσεις από τη διοίκηση και το κράτος, ενώ οι σχέσεις με συναδέλφους και μαθητές δοκιμάζονται. Όταν καταλαβαίνει πως κινδυνεύει, σχεδιάζει μια τολμηρή απόδραση από τη χώρα.