Abstract hand painted watercolour landscape design background
Η λογοτεχνία του φανταστικού δεν έπαψε ποτέ να χαρακτηρίζεται από τη σύγκρουση του οικείου με το ανοίκειο, το αναμενόμενου με το απρόσμενο, του φυσιολογικού με το αφύσικο, του λογικού -εν τέλει- με το ανορθόδοξο και το παράξενο. Και αυτή η συγκρουσιακή τάση σχετίζεται -με τη σειρά της- με μία αρχέγονη ανάγκη επαναδημιουργίας του κόσμου – πάντα με τις ελευθερίες και τις δυνατότητες που παρέχει η φαντασία.
Πάντως, οι καταβολές του «φανταστικού» πρέπει να αναζητηθούν στην προϊστορία του ανθρώπου και συνδέονται με το στοιχείο του τερατώδους που χαρακτήριζε το περιβάλλον του – γιγάντια ζώα, οικολογικές ανακατατάξεις, ανεξήγητα ουράνια φαινόμενα. Μέσα σε αυτό το ακατανόητο περιβάλλον ο άνθρωπος -ήδη από τα προϊστορικά χρόνια- αδυνατώντας να δώσει λογικές εξηγήσεις σε φαινόμενα που τον ξεπερνούσαν, επιστράτευε τη φαντασία του για να δώσει ένα σχήμα και κάποιο νόημα στην αλλόκοτη καθημερινότητά του.
«Στον ουρανό και τη γη υπάρχουν ασύλληπτες δυνάμεις», λέει ο Σαίξπηρ στον «Αμλετ». Και, πράγματι, αυτές οι δυνάμεις είναι που δίνουν υπόσταση στο φανταστικό και το προσδιορίζουν ως είδος: Στοιχειά, όνειρα, οιωνοί, μαγεία, μάσκες, καθρέφτες, αλλοπρόσαλλες επιστημονικές ανακαλύψεις και, κυρίως, η ενσάρκωση του κακού, κατέχουν περίοπτη θέση. Και, βέβαια, το «φανταστικό» εμφανίζεται δυναμικά σε περιόδους που παρατηρούνται ρήγματα και αναταραχές -πόλεμοι, ασθένειες, κρίσεις- με τη φανταστική λογοτεχνία να μην είναι παρά μια αντανάκλαση της εκάστοτε κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας. Αλίμονο, όμως, μία πραγματικότητα ιδωμένη μέσα από ένα παραμορφωτικό κάτοπτρο.
Άλλωστε, αυτή είναι και η γοητεία της: Οι θαυμαστοί και συχνά τρομακτικοί και επιβλητικοί κόσμοι είναι ο πραγματικός θρίαμβος της δημιουργικής φαντασίας. Από τη λογοτεχνία του φανταστικού ίσως είναι το γοτθικό μυθιστόρημα που κατάφερε να δημιουργήσει -με τέτοια επινοητικότητα- ένα απολύτως πειστικό, ευφάνταστο σκηνικό σκοτεινότητας και τρόμου. Πρόκειται για ρομαντικά αφηγήματα -κυρίως του 18ου αιώνα- τα οποία διαπνέονται από μυστηριακή ατμόσφαιρα με ευδιάκριτα στοιχεία του υπερφυσικού – φαντάσματα, βρυκόλακες, δαίμονες και μάγισσες.
Εάν υπάρχει ένα εμβληματικό γοτθικό μυθιστόρημα, δεν μπορεί να είναι άλλο από τον «Καλόγερο» (1796) του Mάθιου Γκρέγκορι Λιούις – ένα φαντασμαγορικό και ενίοτε αποτροπιαστικό έργο, που χαρακτηρίστηκε στην εποχή του βλάσφημο και ανήθικο. Θα ακολουθήσουν κλασικά συναφή έργα – όπως ο «Δράκουλας» (1897) του Mπραμ Στόουκερ που έμελλε να εκσυγχρονίσει τις παλιές ιστορίες με θέμα τα βαμπίρ και οι ιστορίες φαντασίας, τρόμου και φρίκης -μεταξύ άλλων- του Άρθουρ Mάχεν, του Σέρινταν Λε Φανού, του Xάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ, με τον τελευταίο να αναδεικνύει όσο ελάχιστοι τη νοσηρή γοητεία του μακάβριου.
Η φύση της Μέσης Γης
Μετάφραση: ΕυγενίαΧατζηθανάση – Κόλια
Εκδόσεις: Κέδρος
Σελίδες: 746
Παράλληλα, τα εφιαλτικά κείμενα του ιδιοφυούς Έντγκαρ Άλαν Πόε, οι ασυνήθιστα οξυδερκείς επιστημονικές προσεγγίσεις του Ιουλίου Βερν στη μυθοπλασία, καθώς και ο εκμοντερνισμός των αρχαίων μυθολογικών παραδόσεων από το Λόρδο Ντάνσανι, σχηματοποίησαν -σταδιακά- τη μορφή του φανταστικού και δημιούργησαν ένα ικανό πλαίσιο για την εμφάνιση έργων υψηλής καλλιτεχνικής αξίας.
Ώσπου, το 1954 ο Τζον Ρόναλντ Ρούελ Τόλκιν (1892 – 1973) εκδίδει το πιο διάσημο βιβλίο του «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» που του προσδίδει παγκόσμια φήμη και αναγνώριση και το οποίο μαζί με τα συναφή «Σιλμαρίλλιον» και «Το Χόμπιτ» επανεισήγαγαν την φανταστική λογοτεχνία στη σύγχρονη αφήγηση. Τα βιβλία αυτά διαδραματίζονται σε έναν κόσμο επινόησης του συγγραφέα, που συχνά ονομάζεται «Μέση Γη», ο οποίος αναπαριστά τη Μεσαιωνική Ευρώπη, με τη μαγεία όμως να υπάρχει και πέρα από τους ανθρώπους – σε φυλές άλλων μυθικών πλασμάτων.
Σε κάθε περίπτωση, οι πλέον ευκρινείς επιρροές του Άγγλου συγγραφέα στο σχηματισμό του δικής του «Μέσης Γης» εντοπίζονται πέρα από τα προσωπικά του βιώματα, στην ιστορία και τους λαϊκούς θρύλους του Ηνωμένου Βασιλείου, στη Σκανδιναβική μυθολογία, αλλά και στη Βίβλο. Και ακόμη, ο ίδιος θεωρούσε ότι το έργο του επηρεάστηκε περισσότερο από το επικό ποίημα «Beowulf», το φινλανδικό έπος «Kalevala», καθώς και από τα έργα του Ομήρου. Άλλωστε, η μυθολογία του Βρετανού συγγραφέα είναι γεμάτη από επικούς πολέμους, παράξενα πλάσματα, χαρισματικούς και μισητούς χαρακτήρες, συγκινητικές στιγμές και σκηνές επικού μεγαλείου που εξάπτουν τη φαντασία.
Αυτήν την ιδιότυπη μυθολογία έρχεται να εμπλουτίσει το θαυμαστό έργο του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν «Η Φύση της Μέσης Γης», που αποτελεί ένα από τα πιο απαιτητικά αλλά και αποκαλυπτικά βιβλία του. Δεν πρόκειται για αφήγηση με την κλασική έννοια, αλλά για μια συλλογή φιλολογικών, φιλοσοφικών και κοσμολογικών κειμένων που φωτίζουν σε βάθος τον φανταστικό κόσμο του συγγραφέα. Το βιβλίο εκδόθηκε μεταθανάτια και επιμελήθηκε από τον Carl F. Hostetter, βασισμένο σε σημειώσεις και δοκίμια που έγραψε ο ίδιος ο Τόλκιν κυρίως στα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται η προσπάθεια του Τόλκιν να προσδώσει εσωτερική συνοχή και «επιστημονική» λογική στη Μέση Γη. Και, πράγματι, ο ιδιοφυής συγγραφέας εξετάζει ζητήματα όπως ο χρόνος, η φθορά, η αθανασία, η βιολογία των λαών της Μέσης Γης και η σχέση τους με τον κόσμο!
Πάντως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου είναι η φιλοσοφική του διάσταση. Ο Τόλκιν δεν αντιμετωπίζει τη φαντασία ως απλή απόδραση, αλλά ως πεδίο στοχασμού. Μέσα από τεχνικές λεπτομέρειες -όπως η διάρκεια της ζωής των Νούμενοριων ή η φύση των σωμάτων των Βάλαρ– αναδύονται βαθύτερα ερωτήματα για τη μοίρα, την ευθύνη και τη θέση των νοημόνων όντων μέσα στη δημιουργία. Η Μέση Γη, παρουσιάζεται ως ένας κόσμος που υπακούει σε ηθικούς και μεταφυσικούς νόμους, όχι τυχαίους αλλά αποτέλεσμα θεϊκής πρόνοιας.
Παράλληλα, το συγκεκριμένο έργο αποκαλύπτει τον Τόλκιν ως τον απόλυτα τελειομανή δημιουργό. Πολλά από τα κείμενα δείχνουν την αδιάκοπη προσπάθειά του να αναθεωρήσει, να διορθώσει ή να επεκτείνει ιδέες που είχε ήδη παρουσιάσει στο «Σιλμαρίλλιον» ή στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών». Αυτό καθιστά το έργο απαιτητικό για τον αναγνώστη, ιδιαίτερα για όσους δεν είναι ήδη εξοικειωμένοι με τον μύθο της Μέσης Γης. Κατά τα άλλα, εδώ έχουμε ένα εξαιρετικό βιβλίο εισαγωγής στον κόσμο του Τζον Ρόναλντ Ρούελ Τόλκιν που δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να μυηθεί στα ενδότερα της μαγείας ενός ολόκληρου επινοημένου κόσμου, όπου τα πάντα είναι πιθανά – ακόμα και όσα, εκ πρώτης όψεως, φαίνονται απίθανα…
Το φως της καρδιάς
Μετάφραση: Ιφιγένεια Ντούμη
Εκδόσεις: Καστανιώτη
Σελίδες: 370
Στις δώδεκα ιστορίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο, η Μπάνου Μουστάκ αποδίδει με εξαιρετικό τρόπο την καθημερινότητα γυναικών και κοριτσιών στις μουσουλμανικές κοινότητες της νότιας Ινδίας. Έχοντας αρχικά δημοσιευτεί μεταξύ 1990 και 2023 κι έχοντας επαινεθεί για το λεπταίσθητο και διακριτικό χιούμορ τους, αυτά τα διηγήματα εξεικονίζουν τις εντάσεις εντός της οικογένειας και της κοινωνίας. Μαρτυρούν επίσης τη δημοσιογραφική και δικηγορική πορεία της συγγραφέως, η οποία έχει προασπίσει συστηματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα στην πατρίδα της και έχει διαμαρτυρηθεί ακούραστα για κάθε είδους καταπίεση που ασκείται εκεί λόγω καστών και θρησκείας. Χάρη στο δημώδες και πληθωρικό ύφος της, που είναι ταυτόχρονα συναρπαστικό και συγκινητικό, αλλά και μέσα από τους ήρωές της -τα ζωηρά παιδιά, τις θαρραλέες γιαγιάδες, τους φαιδρούς μαουλουί, τους αγροίκους αδερφούς, τους συχνά δύσμοιρους συζύγους και, πάνω απ’ όλα, τις μανάδες-, η Μουστάκ αναδύεται ως μια εκπληκτική παρατηρήτρια της ατομικής και συλλογικής εμπειρίας. Η πλούσια προφορικότητά της φτάνει σε συναισθηματικά και ψυχικά ύψη που γεννούν τον προβληματισμό. Και, βέβαια, αξίζει να τονιστεί ότι το «Φως της καρδιάς» τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Booker 2025.
Οι Μπούντενμπροκ
Μετάφραση: Έμη Βαϊκούση
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελίδες: 782
Πλούσια, σεβαστή και βαθιά ριζωμένη στην παράδοση, η οικογένεια Μπούντενμπροκ ενσαρκώνει τις αξίες της γερμανικής αστικής τάξης του 19ου αιώνα. Καθώς όμως η σύγχρονη εποχή και οι αλλαγές σαρώνουν την Ευρώπη, ο κάποτε σταθερός κόσμος τους αρχίζει να καταρρέει, μαζί με τις αρχές πάνω στις οποίες έχτισαν την επιτυχία τους. Καλύπτοντας τέσσερις γενιές, αυτό το ημι-αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα καταγράφει τη μετάβαση από την ευγενή γερμανική σταθερότητα σε μια πολύ σύγχρονη αβεβαιότητα. Η πρόζα του Μαν αποτυπώνει με αξιοσημείωτη ακρίβεια τόσο τους ρυθμούς της αστικής ζωής όσο και τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων του, αποκαλύπτοντας πώς οι προσωπικές αδυναμίες αντανακλούν τη φθορά ενός ολόκληρου τρόπου ζωής. Ταυτόχρονα οικογενειακό έπος, κοινωνικό μυθιστόρημα και στοχασμός πάνω στη νεωτερικότητα, Οι «Μπούντενμπροκ» καθιέρωσαν τον Τόμας Μαν ως έναν από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του εικοστού αιώνα και συνέβαλαν στη βράβευσή του με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Οι ανώνυμοι
Εκδόσεις: Ιωλκός
Σελίδες: 92
Ένα επιδέξιο κοινωνικό μυθιστόρημα (νουβέλα, για την ακρίβεια) που εστιάζει στους ανθρώπους στο περιθώριο της σύγχρονης πόλης, οι οποίοι ζουν αόρατοι μέσα στη μαζικότητα και τη σιωπή της καθημερινότητας. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί χαρακτήρες χωρίς φωνή και χωρίς αναγνώριση, ανθρώπους που κουβαλούν προσωπικές ήττες, ανεκπλήρωτες προσδοκίες και μια βαθιά αίσθηση μοναξιάς. Μέσα από σύντομες σκηνές και ρεαλιστική γραφή, αποκαλύπτεται η σκληρότητα της κοινωνικής αδιαφορίας αλλά και η ανάγκη για ανθρώπινη επαφή και κατανόηση. Η αφήγηση δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές πλοκές, αλλά στη δύναμη της παρατήρησης και της ψυχογραφίας. Ο Πισσάνης καταφέρνει να αναδείξει το κοινό νήμα που ενώνει τους «ανώνυμους»: την επιθυμία να υπάρξουν, να ακουστούν και να αποκτήσουν νόημα μέσα σε έναν κόσμο που συχνά τους αγνοεί. Το βιβλίο λειτουργεί ως ένας ήσυχος αλλά ουσιαστικός σχολιασμός της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας.
Ο μεγάλος Ρέι
Μετάφραση: Άκης Παπαντώνης
Εκδόσεις: Κίχλη
Σελίδες: 240
Ο Μεγάλος Ρέι είναι παράφορος, μεγαλόσωμος και νοσηρά παχύσαρκος: μια κολοσσιαία παρουσία στη ζωή του γιου του Ντάνι. Όταν πεθαίνει, ο Ντάνι προσπαθεί πλέον να σηκώσει το βάρος της απουσίας του πατέρα του, αλλά και να διαλύσει το σκοτάδι που εκείνος έχει αφήσει πίσω του. Καθώς κατακλύζεται από αναμνήσεις, ψηλαφίζει εμμονικά το τραύμα από την κακοποιητική συμπεριφορά του πατέρα του και αναμετράται με τα πάθη που μοιράζεται μαζί του: την εμμονή με το φαγητό και τον τζόγο. Η αφήγηση του Ντάνι κινείται μεταξύ παρόντος και παρελθόντος, απώλειας και ανακούφισης, μεταξύ της διάθεσης για συγχώρεση και της ανάγκης για θυμό. Γραμμένο με σκοτεινό χιούμορ και αφοπλιστική ειλικρίνεια, το μυθιστόρημα αυτό του Κίμπαλ θα ταράξει, θα συγκινήσει, αλλά θα κάνει επίσης τον αναγνώστη να γελάσει. Συμπυκνώνοντας μια ολόκληρη ζωή σε κάτι περισσότερο από πεντακόσιες εγγραφές που συντάχθηκαν άτακτα και εν θερμώ, ο συγγραφέας αποκαλύπτει τη δύναμη των οικογενειακών δεσμών, που παραμένουν ισχυροί, ακόμη κι όταν πασχίζει κανείς να τους αποτινάξει.