Η έννοια της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής πόλης συνελήφθη ως ένας τρόπος αλληλοπροσέγγισης των Ευρωπαίων κατοίκων και ξεκίνησε στις 13 Ιουνίου 1985 από το Συμβούλιο Υπουργών με πρωτοβουλία της Ελληνίδας Υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Από τότε, η πρωτοβουλία έχει καταστεί όλο και περισσότερο επιτυχής μεταξύ των Ευρωπαίων κατοίκων και έχει αποκτήσει έναν αυξανόμενο πολιτιστικό και κοινωνικό-οικονομικό αντίκτυπο με τους πολυάριθμους επισκέπτες που έχει προσελκύσει. Πρώτη Ευρωπαϊκή πολιτιστική πόλη ανακηρύχθηκε η Αθήνα το 1985.

Οι Ευρωπαϊκές πόλεις πολιτισμού ορίζονταν επί διακυβερνητικής βάσης μέχρι το 2004. Τα κράτη μέλη ομοφώνως επέλεγαν τις πιο πιθανές πόλεις για να φιλοξενήσουν το γεγονός και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραχωρούσε μια επιδότηση στην επιλεγμένη πόλη κάθε χρόνο. Από το 2005 οι θεσμοί της Ε.Ε. θα συμμετάσχουν στην διαδικασία επιλογής των πόλεων που θα φιλοξενήσουν το γεγονός. Το 1999 η Ευρωπαϊκή πόλη πολιτισμού μετονομάστηκε σε Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης, και χρηματοδοτείται πια από το πρόγραμμα Πολιτισμού 2000.

Μόνο Ευρωπαϊκές πόλεις που ανήκουν σε κράτη μέλη της ΕΕ έχουν αποκτήσει μέχρι σήμερα τον τίτλο της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής πρωτεύουσας. Ωστόσο το συμβούλιο της ΕΕ μπορεί να ορίσει μια πόλη από άλλο κράτος για μια χρονιά, αρκεί η απόφαση να ληφθεί ομόφωνα. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί και η Κωνσταντινούπολη, που κατέστη Ευρωπαϊκή πολιτιστική πρωτεύουσα για το 2010.

Έτσι, την πρώτη χρονιά που τέθηκε σε εφαρμογή ο θεσμός, η Αθήνα ήταν αυτή που ανακηρύχθηκε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Η γιορτή έγινε γύρω από τον βράχο της Ακρόπολης (Παρθενώνα, Ηρώδειο, και Στοά του Αττάλου) και χαρακτηρίστηκε ως σύγχρονη αμφικτιονία από τον πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου. Συμμετείχαν οι Χ. Σαρτζετάκης, Φ. Μιτεράν, Α. Παπανδρέου, Κ. Μητσοτάκης (αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης) σύσσωμο το υπουργικό συμβούλιο, ξένοι υπουργοί πολιτισμού, διπλωματικές αντιπροσωπείες και εκπρόσωποι του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Πεντακόσια αγόρια και κορίτσια έψαλλαν τον “Ύμνο στον Ήλιο” (του Μεσομήδη, 2ος αιών μ.Χ.).

Επίσης, μεγάλος αριθμός πολιτών συμμετείχε στις πολυάριθμες εκδηλώσεις κατά τη διάρκεια του έτους. Πραγματοποιήθηκαν πολλές εκθέσεις, όπως ήταν και αυτή στην Εθνική Πινακοθήκη, η οποία εγκαινιάστηκε από τον Πρόεδρο της Γαλλίας, Φρανσουά Μιτεράν. Οι εκδηλώσεις περιελάμβαναν επίσης μουσική, θέατρο, χορό και οπτικοακουστικές εκδηλώσεις. O θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης ανέδειξε και την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας, κυρίως μέσω της διοργάνωσης σχετικών εκθέσεων.

Πολιτιστικές πόλεις και πρωτεύουσες της Ευρώπης

1985: Αθήνα (Ελλάδα)
1986: Φλωρεντία (Ιταλία)
1987: Άμστερνταμ (Ολλανδία)
1988: Δυτικό Βερολίνο (Δυτική Γερμανία)
1989: Παρίσι (Γαλλία)
1990: Γλασκώβη (Ηνωμένο Βασίλειο)
1991: Δουβλίνο (Ιρλανδία)
1992: Μαδρίτη (Ισπανία)
1993: Αμβέρσα (Βέλγιο)
1994: Λισαβώνα (Πορτογαλία)
1995: Λουξεμβούργο (Λουξεμβούργο)
1996: Κοπεγχάγη (Δανία)
1997: Θεσσαλονίκη (Ελλάδα)
1998: Στοκχόλμη (Σουηδία)
1999: Βαϊμάρη (Γερμανία)
2000: Ρέικιαβικ (Ισλανδία), Μπέργκεν (Νορβηγία), Ελσίνκι (Φινλανδία), Βρυξέλλες (Βέλγιο), Πράγα (Τσεχία), Κρακοβία (Πολωνία), Σαντιάγο ντε Κομποστέλα (Ισπανία), Αβινιόν (Γαλλία), Μπολόνια (Ιταλία)
2001: Ρότερνταμ (Ολλανδία), Πόρτο (Πορτογαλία)
2002: Μπριζ (Βέλγιο), Σαλαμάνκα (Ισπανία)
2003: Γκρατς (Αυστρία)
2004: Γένοβα (Ιταλία), Λιλ (Γαλλία)
2005: Κορκ (Ιρλανδία)
2006: Πάτρα (Ελλάδα)
2007: Λουξεμβούργο (Λουξεμβούργο), Σιμπίου (Ρουμανία)
2008: Λίβερπουλ (Ηνωμένο Βασίλειο), Στάβανγκερ (Νορβηγία)
2009: Βίλνιους (Λιθουανία), Λιντς (Αυστρία)
2010: Έσσεν (Γερμανία), Πετς (Ουγγαρία), Κωνσταντινούπολη (Τουρκία)
2011: Τούρκου (Φινλανδία), Ταλίν (Εσθονία)
2012: Γκιμαράες (Πορτογαλία), Μάριμπορ (Σλοβενία)
2013: Μασσαλία (Γαλλία), Κόσιτσε (Σλοβακία)
2014: Ούμεο (Σουηδία), Ρίγα (Λεττονία)
2015: Μονς (Βέλγιο), Πίλζεν (Τσεχία)
2016: Σαν Σεμπαστιάν (Ισπανία), Βρότσλαβ (Πολωνία)
2017: Ώρχους (Δανία), Πάφος (Κύπρος)